Archeologia Polski https://journals.iaepan.pl/apol <p>Archeologia Polski” jest rocznikiem, w którym publikowane są prace z zakresu metodologii i metodyki badań archeologicznych oraz dyscyplin współpracujących z archeologią, a także studia dotyczące problematyki prahistorii oraz wczesnych dziejów ziem polskich na tle europejskim. Zamieszczane są w nim przede wszystkim artykuły zawierające ujęcia ogólne, syntetyzujące omawianych zagadnień. Każdy tom zawiera również dział polemik i dyskusji oraz recenzje literatury polskiej i obcej, głównie archeologicznej, lecz również prac z zakresu dyscyplin z archeologią współpracujących, a także kronikę. Procedura recenzyjna, przygotowanie do druku oraz publikacja tekstów na łamach czasopisma są bezpłatne.</p> <div><img style="float: left;" src="https://journals.iaepan.pl/public/site/images/mradomski/by3.png"> &nbsp;&nbsp; Do wszystkich publikowanych materiałów zapewniany jest natychmiastowy wolny dostęp na międzynarodowej licencji CC-BY 4.0 <img style="float: left;" src="https://journals.iaepan.pl/public/site/images/mradomski/open-access-logo_311.png"> &nbsp;</div> <div>Wszystkie artykuły przeznaczone do publikacji na łamach czasopisma są skanowane w celu wykrycia ewentualnego plagiatu.</div> <p>ISSN: <strong>0003-8180</strong><br>e-ISSN: <strong>2719-7034</strong><br>DOI: <strong>10.23858/APol</strong><br>Punkty MNiSW 2019: <strong>70</strong><br>Współczynnik odrzuceń nadsyłanych artykułów: ok. 25%&nbsp;</p> Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk pl-PL Archeologia Polski 0003-8180 <p>Oświadczam, że przesłany artykuł jest oryginalny, nie został wcześniej opublikowany, jak również nie jest obecnie rozważany do publikacji w innym miejscu.<br>Potwierdzam, że manuskrypt został przeczytany i zatwierdzony przez wszystkich wymienionych autorów i że nie ma innych osób, które spełniłyby kryteria autorstwa, ale nie zostały wymienione. Dodatkowo potwierdzam, że kolejność autorów wymienionych w rękopisie została zatwierdzona przez wszystkich autorów.<br>Potwierdzam, że autor korespondencyjny jest jedynym kontaktem z redakcją w procesie redakcyjnym. Odpowiedzialny jest za komunikowanie się z pozostałymi autorami i informowanie ich o postępach, wprowadzanych korektach oraz o ostatecznym zatwierdzeniu artykułu. Przyjmuję do wiadomości <a href="http://journals.iaepan.pl/apol/about/privacy">politykę prywatności</a> zdefiniowaną w niniejszym czasopiśmie.</p> <p><strong>Polityka Open Access</strong><br>Czasopismo Archeologia Polski jest udostępniane na zasadach Open Access zgodnie z licencją CC-BY wersja 4.0 Międzynarodowa (<a href="https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/legalcode.pl">https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/legalcode.pl</a>). Niniejsza polityka obowiązuje od 2020 r. Artykuły opublikowane do 2020 r. udostępniane są zgodnie z licencją podaną przy artykule.</p> Cały tom https://journals.iaepan.pl/apol/article/view/2878 M. D. Copyright (c) 2021 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ 2021-11-21 2021-11-21 66 1 338 Jubileusz Profesora Zbigniewa Bukowskiego https://journals.iaepan.pl/apol/article/view/2879 <p>Prof. dr hab. Zbigniew Bukowski, o imponującym dorobku naukowym z zakresu archeologii epoki brązu i wczesnej epoki żelaza środkowej Europy, były zastępca Dyrektora ds. Naukowych Instytutu Historii Kultury Materialnej (obecnie Instytut Archeologii i Etnologii) Polskiej Akademii Nauk, wieloletni Redaktor naczelny czasopisma „Archeologia Polski”, były Dyrektor Ośrodka Ratowniczych Badań Archeologicznych przy Ministerstwie Kultury i Nauki, członek różnych organizacji naukowych polskich i zagranicznych, obchodzi w 2021 r. dziewięćdziesiątą rocznicę urodzin. Mimo przejścia na emeryturę przed dwudziestu laty, nadal jest czynny zawodowo, działając w ośrodkach naukowych Sopotu i Gdańska.</p> Bogusław Gediga Copyright (c) 2021 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ 2021-11-21 2021-11-21 66 7 12 10.23858/APol66.2021.001 Profesor dr hab. Romuald Schild. Kontynuacja działalności naukowej w latach 2008–2021 https://journals.iaepan.pl/apol/article/view/2880 <p>Profesor dr hab. Romuald Schild, badacz o ogromnym dorobku naukowym z zakresu prahistorii środkowej Europy i północno-wschodniej Afryki, były Dyrektor Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk, członek wielu organizacji międzynarodowych i polskich, obchodzi w 2021 r. osiemdziesiątą piątą rocznicę urodzin. Działalność naukową kontynuował także w ciągu ostatnich czternastu lat będąc już na emeryturze. W tym okresie brał czynny udział w badaniach terenowych w Polsce, a także kierował programem ratowania zabytków kultury neolitycznej z Pustyni Zachodniej w Egipcie. Wydał też trzy obszerne monografie polskich stanowisk dotyczących okresów paleolitu i mezolitu, kluczowych dla znajomości tych okresów.</p> Michał Kobusiewicz Copyright (c) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ 2021-11-21 2021-11-21 66 15 18 10.23858/APol66.2021.002 Some observations on palaeosociology, social interactions, polysemantisation of culture and the theoretical writings of Leo Klejn from the Polish perspective https://journals.iaepan.pl/apol/article/view/2881 <p>Tekst zawiera refleksje na temat istotnych zagadnień z zakresu teorii archeologii, takich jak polisemantyzacja kultury i paleosocjologia, w których dane archeologiczne i etnograficzne wykorzystywane są do badania historycznych interakcji społecznych oraz do pogłębiania wiedzy o uwarunkowaniach społecznych badanych przez socjologię historyczną. Między innymi te zagadnienia uczynił przedmiotem namysłu Leo S. Klejn, określający badany obszar jako archeosocjologię. Organizując dane antropologiczne (etnograficzne) i archeologiczne, powinniśmy uwzględniać wzajemne relacje między uzupełniającymi się perspektywami, rozumianymi jako świadome wyrażenia i nieświadome podstawy życia społecznego. By to uczynić, pomocne jest zastosowanie koncepcji polisemantyzacji kultury, która pozwala na badanie społeczeństw bez ograniczających założeń wyjściowych. Artefakty mogą wskazywać na warte uwagi przejawy funkcjonowania dawnych struktur społecznych.</p> Stanisław Tabaczyński Copyright (c) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ 2021-11-21 2021-11-21 66 21 28 10.23858/APol66.2021.003 Polisemantyzacja kultury – dzieje pojęcia https://journals.iaepan.pl/apol/article/view/2884 <p>Proces polisemantyzacji kultury rozumiany jest jako narastanie zróżnicowania w zakresie przekazywania, odbierania i odczytywania informacji w obrębie grup ludzkich tworzących pewną społeczność. Koncept ten, opisany w końcu lat sześćdziesiątych XX w. przez pisarza science fiction zajmującego się filozofią kultury Stanisława Lema, stał się inspiracją dla mediewistów. Do nauk historycznych, w postaci rozwiniętej do oryginalnego modelu opartego na teorii zbiorów, wprowadził go Stanisław Piekarczyk. Następnie model ten, po rozbudowaniu odniesień do kultury materialnej, do zestawu metod archeologii włączył Stanisław Tabaczyński. W artykule ukazano dzieje pojęcia polisemantyzacji kultury, charakterystykę modelowych grup społecznych o kulturze mono- lub polisemantycznej, a także przykłady stosowania pojęcia polisemantyzacji we współczesnej humanistyce.</p> Cyngot Dorota Copyright (c) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ 2021-11-21 2021-11-21 66 29 52 10.23858/APol66.2021.004 The quest for palaeolithic art in the Neris river valley, Central-Eastern Lithuania https://journals.iaepan.pl/apol/article/view/2885 <p>Only a few artifacts discovered in Lithuania can be considered as examples of portable art from the Final Palaeolithic period. Three of them were found in the Neris river valley in central-eastern Lithuania: an engraved slate pebble from the Eiguliai 1А site, a notched blade from the Skaruliai 1 site, and a flint “figurine” from the Vilnius 1 site. Discovered by Rimutė Rimantienė and her father Konstantinas Jablonskis, these three finds were the first and for many years the only artifacts underpinning the discussion of art from the Lithuanian Final Palaeolithic. The debate on the tentative function of these items, initiated by Rimantienė, is reviewed in this study before presenting the results of the latest research on the subject between 2012 and 2017, carried out using a range of methods: visual examination, comparative analysis with other archaeological finds and reconstructed prehistoric tools, surface analysis under a microscope. The functional interpretation proposed as a result of these investigations in two cases disproves the identification of these artifacts as portable art.</p> Gabrielė Gudaitienė Copyright (c) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ 2021-11-21 2021-11-21 66 53 69 10.23858/APol66.2021.005 Grób kultury maglemoskiej w Bolkowie na Pomorzu Zachodnim https://journals.iaepan.pl/apol/article/view/2886 <p>W artykule omówiono grób osobnika kultury maglemoskiej odkryty w 2013 r. podczas badań wykopaliskowych na stanowisku w Bolkowie na Pomorzu Zachodnim. Obiekt zalegał w warstwach geologicznych datowanych za pomocą analizy radiowęglowej i palinologicznej na początek okresu borealnego. Kulturowo i chronologicznie wiąże się z występującym w jego bliskim sąsiedztwie rozległym obozowiskiem mezolitycznym. Przeprowadzono analizę grobu pod względem formy pochówku, praktykowanych wierzeń i obrzędów związanych z chowaniem zmarłych oraz szeroko rozumianej tradycji kulturowej. Obiekt porównano też z podobnymi znaleziskami mezolitycznymi w innych krajach.</p> Tadeusz Galiński Copyright (c) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ 2021-11-21 2021-11-21 66 71 91 10.23858/APol66.2021.006 Groby kultury lateńskiej z Wiązowa na Dolnym Śląsku https://journals.iaepan.pl/apol/article/view/2887 <p>W trakcie archeologicznych badań ratowniczych na rynku w Wiązowie, pow. strzeliński, dwukrotnie (w 1992 i 2018 r.) natrafiono na pozostałości niewielkiego cmentarzyska, składające się z co najmniej 3 pochówków szkieletowych. Cechy obrządku pogrzebowego wskazują, iż były to groby przedstawicieli lokalnej społeczności celtyckiej, które należy datować na wczesny okres lateński. Niektóre ozdoby stanowiące wyposażenie prezentowanych pochówków były zapewne wytwarzane w warsztatach działających ówcześnie w centralnej części Kotliny Czeskiej. Interesujące jest również położenie grobów, które znajdowały się na obrzeżu współczesnej im osady.</p> Przemysław Dulęba Paweł Konczewski Katarzyna Król Agata Augustyniak Andrzej Wasilewski Copyright (c) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ 2021-11-21 2021-11-21 66 93 117 10.23858/APol66.2021.007 Ludwik de Fleury i wczesnośredniowieczne cmentarzyska z grobami w obudowach kamiennych na Wysoczyźnie Kolneńskiej https://journals.iaepan.pl/apol/article/view/2888 <p>W 1892 r. Louis de Fleury, amator poszukiwań archeologicznych, skierował swe zainteresowania na cmentarzyska z grobami w obudowach kamiennych na północno-wschodnim Mazowszu. Na kilku z nich rozkopał łącznie około 20 grobów. Sprawozdanie z prac przekazał do Cesarskiej Komisji Archeologicznej w Petersburgu. W ciągu kolejnych kilkudziesięciu lat cmentarzyska te uległy praktycznie całkowitemu zniszczeniu. Tym samym, rezultaty prac L. de Fleury’ego pozostały głównym źródłem informacji o tych nekropolach, a więc i o zwyczajach pogrzebowych ludności zamieszkującej owo pogranicze Polski, ludów pruskich i Rusi w XI–XII w. W ciągu blisko 130 lat od czasu jego rozkopywań, w literaturze archeologicznej pojawiały się tylko niepełne i często mylne wiadomości na ich temat. Niniejsza publikacja jest pierwszą, w której szczegółowo omówiono wyniki prac L. de Fleury’ego oraz ich znaczenie dla poznania procesów osadniczych na Wysoczyźnie Kolneńskiej w 2 poł. XI w. i 1 poł. XII w.</p> Michał Dzik Copyright (c) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ 2021-11-21 2021-11-21 66 119 182 10.23858/APol66.2021.008 Wczesnośredniowieczna ceramika szkliwiona z badań na terenie zespołu rezydencjonalno-sakralnego na Wysokiej Górce w Chełmie https://journals.iaepan.pl/apol/article/view/2890 <p>Artykuł poświęcony jest szkliwionym naczyniom i płytkom posadzkowym odkrytym na Wysokiej Górce w Chełmie (stanowisko nr 1) w trakcie badań wykopaliskowych prowadzonych w latach 2010–2016. Ceramikę poddano analizie technologicznej, morfologicznej i stylistycznej, która wykazała związki z modelem wytwórczości garncarskiej o genezie rusko-bizantyńskiej. Wyróżnia się on stosowaniem białych glin kaolinitowych, nakładaniem szkliwa na wypalone wyroby oraz szczególnym asortymentem naczyń stołowych, ze zdecydowaną przewagą dzbanów. Ustalono, że naczynia szkliwione docierały w większej liczbie na teren rezydencji książęcej przez bardzo krótki czas – maksymalnie dwa dziesięciolecia XIII w. Odkryte na Wysokiej Górce liczne płytki posadzkowe z białej gliny najprawdopodobniej nie stanowiły elementu wystroju znajdujących się tu budowli sakralnych, ale budynków mieszkalnych uznawanych za kolejne siedziby księcia wołyńsko-halickiego, a później króla Rusi – Daniela Romanowicza.</p> Michał Auch Copyright (c) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ 2021-11-21 2021-11-21 66 183 244 10.23858/APol66.2021.009 Maski z Opola w kontekście obrzędowości średniowiecznych Słowian https://journals.iaepan.pl/apol/article/view/2891 <p>Nadrzędnym celem artykułu jest analiza podstaw źródłowych oraz interpretacyjnych dotyczących tzw. masek z Opola. Przedmioty te na stałe weszły do studiów nad religią przedchrześcijańską Słowian Zachodnich, szybko osiągając status ikonicznych. Tym, co wzbudza zaskoczenie, jest widoczna w literaturze, w zasadzie bezkrytyczna akceptacja identyfikacji obu omawianych przedmiotów, jaką ponad półwiecze temu zaproponowała Helena Cehak-Hołubowiczowa. Żaden z późniejszych autorów nie podjął się polemiki z tymi ustaleniami, co w konsekwencji doprowadziło do ugruntowania badawczego paradygmatu. Maski z Opola stały się również podstawą do rozwijania rozmaitych hipotez dotyczących pogańskich form obrzędowości na ziemiach polskich we wczesnym średniowieczu. W prezentowanym tekście podjęto próbę rewizji dotychczasowych interpretacji oraz krytyki budowanych na jej fundamencie hipotez.</p> Kamil Kajkowski Copyright (c) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ 2021-11-21 2021-11-21 66 245 284 10.23858/APol66.2021.010 Skandynawowie nad Parsętą, czyli przyczynek do dziejów polskiej archeologii w 2 połowie XX w. Glosa polemiczna do artykułu Władysława Duczko https://journals.iaepan.pl/apol/article/view/2892 <p>Tekst stanowi polemikę z niektórymi tezami artykułu Władysława Duczko, opublikowanego w poprzednim tomie „Archeologii Polski”, zatytułowanego Skandynawowie nad rzeką Parsętą: problem wikińskich grobów na cmentarzysku w Świelubiu na Pomorzu Zachodnim. Trudna do podtrzymania na obecnym etapie badań wydaje się zawarta w nim teza, wedle której na świelubskiej nekropoli grzebani byli wyłącznie Skandynawowie. Zasadniczym przedmiotem krytyki są jednak opinie sformułowane przez Autora artykułu, przypisujące „antynormanizm” trzem nieżyjącym już polskim uczonym, którzy zajmowali się relacjami słowiańsko-skandynawskimi we wczesnym średniowieczu, w tym badaczowi Świelubia, profesorowi Władysławowi Łosińskiemu, oraz kierowanie się przez Nich przy wygłaszaniu swoich poglądów pozamerytorycznymi przesłankami.</p> Marian Rębkowski Michał Kara Copyright (c) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ 2021-11-21 2021-11-21 66 285 300 10.23858/APol66.2021.011 Monographie de la grotte Chauvet-Pont d’Arc, 1, Atlas de la grotte Chauvet-Pont d’Arc, Jean- -Jacques Delannoy, Jean-Michel Geneste red. https://journals.iaepan.pl/apol/article/view/2893 Hanna Kowalewska-Marszałek Copyright (c) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ 2021-11-21 2021-11-21 66 301 308 Katja Winkler, Ahrensburgien und Swiderien im mittleren Oderraum. Technologische und typologische Untersuchungen an Silexartefakten der Jüngeren Dryaszeit https://journals.iaepan.pl/apol/article/view/2894 Tadeusz Galiński Copyright (c) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ 2021-11-21 2021-11-21 66 309 315 Prof. dr hab. Stanisław Tabaczyński, członek rzeczywisty Polskiej Akademii Nauk (1.04.1930–28.11.2020) https://journals.iaepan.pl/apol/article/view/2896 Andrzej Buko Copyright (c) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ 2021-11-21 2021-11-21 66 317 319 Prof. dr hab. Zygmunt Krzak (12.07.1933–23.06.2020) https://journals.iaepan.pl/apol/article/view/2897 Krzysztof Kowalski Copyright (c) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ 2021-11-21 2021-11-21 66 321 322 Doc. dr. hab. Andrzej Niewęgłowski (2.03.1932–14.12.2020) https://journals.iaepan.pl/apol/article/view/2898 Maria Deka Copyright (c) https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ 2021-11-21 2021-11-21 66 326 330