Archeologia Polski

Rozważania nad koncepcją "przemysłu świderskiego" z perspektywy paleolitycznych inwentarzy krzemiennych z kolekcji Ludwika Sawickiego ze stanowiska Świdry Wielkie I

Katarzyna Kerneder-Gubała, Tomasz Boroń — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0000

Stanowisko eponimiczne kultury świderskiej – Świdry Wielkie I było badane na początku XX w. przez Stefana Krukowskiego oraz Ludwika Sawickiego. W wyniku tych prac pozyskano liczne materiały krzemienne, będące podstawą do wydzielenia „przemysłu świderskiego”, który stanowił bazę dla wyróżnienia kultury świderskiej i „cyklu mazowszańskiego”. Zabytki pochodzące z badań L. Sawickiego znajdują się w kolekcji Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie. Celem artykułu jest zestawienie informacji prezentowanych w publikacjach przez obu badaczy z wnioskami z przeprowadzonej obecnie analizy tych materiałów. Nowe spojrzenie na ten archiwalny zbiór pozwoliło na ocenę znalezisk w kontekście wytwórczości krzemieniarskiej prowadzonej na tym terenie w pradziejach, a stanowiącej podstawę do wydzielenia tytułowego „przemysłu”.

Kalisz-Stare Miasto – najstarsza znana wczesnośredniowieczna huta szkła w Polsce?

Dariusz Wyczółkowski, Adam Kędzierski — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0000

W artykule zaprezentowano wyniki badań archeologicznych na stanowisku Kalisz-Stare Miasto 13 – na terenie wczesnośredniowiecznej osady rzemieślniczo-handlowej, położonej w sąsiedztwie grodu Kalisz-Zawodzie. Głównym celem prac było rozpoznanie struktury przestrzennej stanowiska i jego chronologii oraz określenie funkcji odsłoniętych obiektów archeologicznych (łącznie ponad 80). Trzy z nich (obiekty nry 8, 63 i 75) zidentyfikowano jako pracownie szklarskie. Skoncentrowano się na omówieniu ich pozostałości oraz znalezisk związanych z tą działalnością. W obiektach tych oraz w warstwach kulturowych stanowiska zarejestrowano ponad 1000 fragmentów tygli ceramicznych z naciekami różnobarwnego szkła, relikty pieców i palenisk, a także kilkaset gotowych i wadliwych wyrobów szklanych (m.in. paciorków, pierścionków, obrączek) oraz półproduktów (prętów, nitek i brył szkła). Obiekt nr 75 zinterpretowano jako wysoko wyspecjalizowaną pracownię szklarską ze śladami trzech pieców oraz wieloma zabytkami ruchomymi. Znalezione ułamki szkła mogą wskazywać na produkcję związaną z architekturą sakralną. Datowanie obiektów określono na podstawie analizy ceramiki i monet na koniec XI i XII w. Autorzy podkreślili konieczność przeprowadzenia dalszych analiz specjalistycznych (m.in. technologicznych i surowcowych), które umożliwią pełniejsze rozpoznanie charakteru produkcji i ewentualnego wytopu szkła na tym stanowisku.

Szklane butelki z XVII-XIX w. – potencjał źródeł na przykładzie znalezisk z zamku w Tykocinie

Magdalena Bis, Beata Marciniak-Maliszewska — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0000

Artykuł poświęcony jest szklanym butelkom z XVII-XIX w. znajdowanym podczas prac archeologicznych i przedstawieniu ich potencjału badawczego. Są to zabytki liczne, lecz pozyskiwane w różnym stanie zachowania (przeważnie fragmentarycznym i skorodowanym). Przez polskich badaczy wciąż jednak są niedoceniane i często pomijane w analizie materiałów zabytkowych. W tekście wymienione zostały techno-stylistyczne, dystynktywne cechy butelek (m.in. kształt całych wyrobów, uformowanie wylewów, ślady na dnach), które ewoluowały w badanym okresie. Odwołano się tu do najważniejszych, zagranicznych ustaleń na podstawie zbiorów całych i dobrze datowanych wyrobów. Na tym tle zaakcentowano możliwości dalszych kierunków polskich badań nad tymi znaleziskami. Omówiono też kwestie, w których rozwiązaniu mogą być one pomocne, w tym dotyczące datowania kontekstów archeologicznych czy odtworzenia dawnego procesu produkcji szkła. Wskazano przy tym przykłady ze zbioru pozyskanego na terenie zamku tykocińskiego.

Prof. dr hab. Zenon Woźniak (1931–2025)

Halina Dobrzańska — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0000

Wspomnienie o zmarłym w 2025 r. Profesorze Zenonie Woźniaku. Był on niekwestionowanym znawcy problematyki kultury celtyckiej w Polsce i na kontynencie europejskim, a także wieloletnim pracownikiem krakowskiego oddziału Instytutu Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk. Jego zainteresowania naukowe koncentrowały się na wczesnej epoce żelaza, okresach halsztackim, lateńskim i rzymskim.

Metalowe formy odlewnicze z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza z obszaru Polski. Aktualny stan badań

Kamil Nowak — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0000

Artykuł przedstawia pierwsze kompleksowe opracowanie metalowych form odlewniczych z epoki brązu i wczesnej epoki żelaza, odkrytych na obszarze współczesnej Polski. Artefakty te, wykonane głównie z brązu cynowego oraz miedzi niestopowej, służyły do bezpośredniego odlewu siekierek z tulejką, ozdób i broni. Na podstawie najnowszych odkryć przeanalizowano ich cechy technologiczne, skład chemiczny metalu oraz dystrybucję przestrzenną. Szczególną uwagę poświęcono technikom wytwarzania metalowych form odlewniczych, w tym metodzie traconego wosku i odlewnictwu w formach ceramicznych. Analiza porównawcza sytuuje polskie znaleziska w szerszym kontekście środkowoeuropejskim, ukazując wspólne tradycje technologiczne oraz zróżnicowanie regionalne. Dane eksperymentalne wskazują, że formy metalowe były używane wielokrotnie do bezpośrednich odlewów, co podważa wcześniejsze hipotezy, zgodnie z którymi miały one służyć jedynie do produkcji modeli. Skupienie znalezisk w zachodniej Polsce, często odkrywanych w inwentarzach depozytów metali i w środowiskach wodnych, sugeruje istnienie zróżnicowanych praktyk deponowania metalowych form odlewniczych. Prezentowane badania nie tylko poszerzają bazę źródłową do analizy pradziejowego odlewnictwa w Polsce, ale także wnoszą istotny wkład w dyskusje nad działalnością metalurgiczną w Europie epoki brązu i wczesnej epoki żelaza.

Wczesnośredniowieczne szkła sodowe z ziem polskich – problematyka i postulaty badawcze

Sylwia Wajda — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0000

Artykuł poświęcony jest analizie szkieł sodowych z wczesnośredniowiecznych stanowisk archeologicznych na ziemiach polskich, przeprowadzonej na podstawie dostępnych wyników badań składu pierwiastkowego. Omówiono dotychczasowy stan wiedzy oraz przedstawiono przegląd klasyfikacji chemicznych szkła stosowanych w literaturze wschodnio- i zachodnioeuropejskiej. Podjęto próbę ponownej interpretacji danych według systemu klasyfikacyjnego używanego w badaniach zachodnioeuropejskich. Wyodrębniono grupy szkieł wytopionych na sodzie mineralnej, z których najliczniejszą stanowi HIMT2 oraz szkła sodowe popiołowe, wśród których dominujące są tworzywa należące do grupy mezopotamskiej 1. Wskazano też na konieczność dalszych badań uwzględniających pierwiastki śladowe, w celu rozpoznania skali recyklingu szkła.

Surowce wczesnośredniowiecznej ceramiki białej z wybranych ośrodków polsko-ruskiego pogranicza

Michał Auch — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0000

W artykule porównano skład chemiczny mas ceramicznych wczesnośredniowiecznych naczyń białych, pochodzących z trzech ośrodków polsko-ruskiego pogranicza: kompleksów osadniczych w Czermnie nad Huczwą i w Gródku Nadbużnym oraz zespołu rezydencjonalno-sakralnego na Wysokiej Górce w Chełmie. Celem analiz było określenie proweniencji surowców oraz ustalenie miejsc produkcji ceramiki białej odkrytej na tych stanowiskach, a także powiązanie ewentualnych różnic w składzie chemicznym ze stylistyką i morfologią naczyń oraz z ich datowaniem. Na podstawie obserwacji mikroskopowych i uzyskanych wyników ustalono, że surowcem użytym do produkcji większości badanych wyrobów były gliny kaolinitowe, przypuszczalnie ze złóż w okolicach Rawy Ruskiej i Potylicza (w dzisiejszej Ukrainie). Stwierdzono, że od pocz. XI w. do końca XIII w. mogły być one pozyskiwane w różnych miejscach tego samego złoża. Potwierdzono zbieżność cech surowców użytych do wyrobu trzech naczyń nowożytnych z Gródka z częścią analizowanej ceramiki wczesnośredniowiecznej oraz wskazano Chełm jako miejsce produkcji naczynia szkliwionego odkrytego w Czermnie. Ustalono też, że niektóre wyroby z Czermna i Chełma najprawdopodobniej zostały uformowane z glin węglanowych, zawierających znaczną ilość tlenku wapnia, zalegających w pobliżu tych ośrodków.

Lokalizacja kościoła w przestrzeni średniowiecznego miasta – przykład Barczewka (Alt-Wartenburg) na Warmii

Felix Biermann, Christofer Herrmann, Arkadiusz Koperkiewicz — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0000

Na podstawie badań archeologicznych ustalono, że w średniowiecznym ośrodku Wartenberg (dziś Barczewko, gmina Barczewo) na Warmii przypuszczalnie istniał kościół ufundowany w latach 1325/1330 przez biskupa warmińskiego, zniszczony w 1354 r. podczas ataku Litwinów. Był to prosty, drewniany budynek, o konstrukcji szachulcowej. Znaleziono tylko negatywy drewnianej konstrukcji, zwęglone drewno, liczne żelazne elementy konstrukcyjne. Orientacja na linii wschód‒zachód i lokalizacja w centrum cmentarza świadczą, że sakralna funkcja tego obiektu jest wielce prawdopodobna. Położenie budowli na obrzeżach miasta i w pewnej odległości od rynku jest również typowe dla miast tego regionu. Byłby to pierwszy drewniany kościół z początkowej fazy zakładania średniowiecznego miasta na terenie państwa zakonu krzyżackiego w Prusach. Analizie jego reliktów i ich interpretacji poświęcony jest niniejszy artykuł. Rozważania te zaprezentowano na tle historii ośrodka i stanu jego rozpoznania archeologicznego oraz wniosków z dotychczasowych badań historycznych.

Archeologia przemysłu w Polsce – stan i potrzeby badań. Kluczowe zagadnienia

Paulina Romanowicz — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0000

W artykule przedstawiono pokrótce rozwój archeologii przemysłu, czyli dyscypliny naukowej analizującej materialne ślady industrializacji. Omówiono jej definicje, zakres chronologiczny i tematyczny, metody badawcze oraz znaczenie społeczne. Wskazano też główne etapy jej rozwoju. Jej początki sięgają lat osiemdziesiątych XX w., w Polsce wciąż się rozwija, łącząc metody z różnych dziedzin: archeologii, historii techniki, urbanistyki i ochrony dziedzictwa. Pomimo trudności, takich jak brak centralnej koordynacji, niska świadomość społeczna wartości dziedzictwa przemysłowego oraz niewystarczająca ochrona prawna obiektów, zyskuje ona na znaczeniu jako narzędzie rekonstrukcji przeszłości i aktywnego wspierania rewitalizacji przestrzeni poprzemysłowych.

Wartości dziedzictwa archeologicznego w badaniach społecznych: postawy, wiedza i zaangażowanie Polaków

Michał Pawleta, Aleksandra Chabiera, Agnieszkka Oniszczuk — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0000

Dziedzictwo archeologiczne pełni istotną rolę w kulturze i historii, jednak jego wartości w polskim społeczeństwie wciąż nie są dostatecznie rozpoznane, rozumiane i doceniane. Badania społeczne dotyczące tego tematu prowadzone są rzadko, co utrudnia opracowywanie skutecznych strategii jego ochrony oraz promocji. W artykule dokonano analizy wyników badania dotyczącego wiedzy, postaw oraz zaangażowania Polaków w kwestie związane z dziedzictwem archeologicznym według danych z sondażu CATI (ang. Computer-Assisted Telephone Interviews), przeprowadzonego w 2024 r. na reprezentatywnej próbie 1080 dorosłych mieszkańców Polski, w ramach projektu „Wartości dziedzictwa archeologicznego z perspektywy lokalnych społeczności – analiza porównawcza”. Uzyskane rezultaty przeanalizowano w kontekście szerszych wyzwań związanych z ochroną, zarządzaniem i popularyzacją dziedzictwa archeologicznego, proponując rekomendacje dotyczące poprawy obecnych strategii i działań w tym zakresie. Postulowano także konieczność prowadzenia dalszych badań społecznych na ten temat.

Aleksandra Rzeszotarska-Nowakiewicz, Nidajno style. Sources, inspirations, and examples of a Romano-Barbarian aesthetic convention from Late Antiquity, Warsaw 2024

Judyta Rodzińska-Nowak — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0000

Omawiana książka prezentuje odnaleziony, w obrębie dawnego jeziora Nidajno na Mazurach, depozyt unikatowych elementów uzbrojenia i osobistego wyposażenia wojowników z okresu rzymskiego. Odkrycie to świadczy o praktykowaniu w tym czasie przez ludność kultury bogaczewskiej (z zachodniobałtyjskiego kręgu kulturowego), zwyczaju ceremonialnego składania w środowisku wodnym darów w postaci broni i przedmiotów o charakterze prestiżowym, często uprzednio intencjonalnie niszczonych. Zawiera też rozważania nad zróżnicowaniem stylistycznym zabytków ze schyłku starożytności z Europy Środkowej, a także nad naturą relacji między ludami Barbaricum a państwem rzymskim. To angielskojęzyczna wersja publikacji A. Rzeszotarskiej-Nowakiewicz z 2021 roku.

Tadeusz Baranowski, Sauro Gelichi (red.), Ammuriana – wyspa Murano w świetle wykopalisk / L’isola di Murano alla luce degli scavi, Warszawa 2024

Guido Vannini — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0000

Publikacja ta stanowi zwieńczenie badań archeologicznych prowadzonych na wyspie Murano, w rejonie kościoła Świętych Marii i Donata oraz jego baptysterium od lat sześćdziesiątych XX w., w ramach polsko-włoskiej współpracy. Składa się z opracowań na temat odkrytych tu reliktów architektonicznych, pozostałości nowożytnego cmentarza oraz wielu kategorii pozyskanych zabytków ruchomych, m.in. ceramiki i szkła. Mimo iż doszło do nieodwracalnej degradacji części terenowej dokumentacji archeologicznej oraz do rozproszenia znalezisk, przeprowadzono rozmaite analizy i dokonano reinterpretacji dawnych ustaleń.

Marzena Woźny, Archeologia krakowska w latach 1815-1918, Kraków 2025

Magdalena Malak — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0000

Recenzowana monografia stanowi zwieńczenie dotychczasowych zainteresowań badawczych autorki. Jest też podsumowaniem jej wieloletnich studiów nad historią krakowskiej archeologii w XIX i na początku XX w. Do rekonstrukcji tych zagadnień posłużył bogaty i różnorodny materiał archiwalny (m.in. listy, referaty, pisma, dokumentacja fotograficzna) oraz dawne publikacje. Tekst wzbogacono licznymi, barwnymi cytatami źródłowymi. Cała praca tworzy opowieść spójną i wciągającą, a przy tym napisaną bardzo przystępnie.

Jubileusz Pani Prof. dr hab. Marii Dekówny

Marian Rębkowski — Wed, 31 Dec 2025 00:00:00 +0000

Artykuł dedykowany Pani prof. dr hab. Marii Dekównie z okazji dziewięćdziesięciolecia urodzin. Zaprezentowano w nim sylwetkę, dokonania oraz zainteresowania naukowe Pani Profesor. Koncentrowały się one na wczesnosredniowiecznym szkle, szklarstwie oraz złotnictwie i biżuterii. Ogromną zasługą Pani Profesor jest wieloletnia (do końca 2023 r.) działalność w Redakcji „Archeologii Polski”, czasopisma ważnego nie tylko dla wydawcy (Instytutu Archeologii i Etnologii PAN), ale też dla całego, środkowo-europejskiego środowiska badaczy.