Kwartalnik Historii Kultury Materialnej

„Ty niegodzien być między nami w cechu, boś ty zabił sukę”. Osiemnastowieczni drohobyccy rzeźnicy wobec tabu zabijania psów

2026-07-21T15:15:37+00:00

Artykuł poświęcono wyobrażeniom związanym z tabu zabijania psów w społeczności Drohobycza w pierwszej połowie XVIII w., a także próbą ustalenia praktyki społecznej przestrzegania tego zakazu. Do realizacji wytyczonego celu zastosowałem metodę mikrohistoryczną, analizując dwie sprawy sądowe z lat trzydziestych XVIII stulecia. W pierwszej z nich członka cechu rzeźniczego podejrzewano o zabicie psa, w drugiej innego rzeźnika oskarżano o kontakt z narzędziami rakarskimi. W obu sytuacjach groziła im utrata czci, a zatem wykluczenie z cechowej społeczności. Jak pokazała praktyka, samo przekroczenie tabu nie było jedynym warunkiem ściągnięcia na kogoś złej sławy. Konieczne było też pojawienie się w odpowiednich okolicznościach publicznego zarzutu, którego społeczność nie mogła zignorować.

Geometrzy ekonomii królewskich w Wielkim Księstwie Litewskim za panowania Stanisława Augusta

2026-07-03T15:25:45+00:00

W artykule omówiono zespoły specjalistów pracujących w departamentach geometrycznych ekonomii grodzieńskiej, olickiej, szawelskiej i brzesko-kobryńskiej, a także określono ich uposażenie. Udało się zidentyfikować 91 osób z czasów panowania Stanisława Augusta. Pierwszą część artykułu poświęcono charakterystyce departamentów geometrycznych w ekonomiach. Wynika z niej, że najwięcej pracowników zatrudniano w ekonomii grodzieńskiej, ale najwyższe zarobki oferowano w ekonomii brzesko-kobryńskiej. W drugiej części pracy przedstawiono sylwetki kilku geometrów, o których udało się odnaleźć dokładniejsze dane. Józef Markiewicz stał na czele grodzieńskiego departamentu geometrycznego. Był on autorem dwóch imponujących map, przedstawiających ekonomie grodzieńską i olicką. Kierował też szkołą mierniczych w Grodnie, której absolwenci realizowali projekt mierniczy w ekonomiach WKL. Michał Połchowski był geometrą w ekonomii brzesko-kobryńskiej i oprócz odwzorowań tychże dóbr, wyrysował również zbiór jedenastu map przedstawiających trasę przejazdu Stanisława Augusta na sejm do Grodna w 1784 r., wiodącą przez ekonomię brzesko-kobryńską.

„Jesteśmy wytrzymali na wszystko, nawet i na mróz” Sposoby pozyskiwania i użytkowania środków opałowych przez ludność chłopską w latach międzywojennych (na przykładach z Polski centralnej i południowej)

2026-07-27T08:29:19+00:00

Celem artykułu jest wyróżnienie i scharakteryzowanie sposobów pozyskiwania i użytkowania środków opałowych przez ludność chłopską w okresie międzywojennym ze szczególnym uwzględnieniem lat wielkiego kryzysu gospodarczego. Posłużyła temu analiza takich źródeł jak pamiętniki, monografie wsi oraz literatura publicystyczno-naukowa z epoki. Pozwoliło to na zarysowanie całego wachlarza zachowań podejmowanych w obliczu zimy i mrozu: od pożądanych, czyli ogrzewania domu drewnem i torfem, poprzez mniej pożądane, ale dopuszczalne, jak wykorzystywanie różnorodnych zastępczych środków opałowych (igliwie, szyszki, zeschnięte łodygi itp.) do tych uznawanych za ostateczność, jak rozbiórka własnego płotu. Osobną uwagę poświęcono kwestii kradzieży drewna, zwracając uwagę na jej społeczno-kulturowe uwarunkowania.

Napisy w dziełach Wincentego Flaka — przyczynek do badań nad epigrafiką ludową

2026-07-27T08:25:01+00:00

W artykule podjęto rozważania nad napisami, które pojawiły się w pracach rzeźbiarza ludowego Wincentego Flaka (1870–1943). Flak chętnie wykorzystywał je w swoich dziełach, ponieważ ich obecność jest poświadczona dla niemal połowy jego znanych rzeźb. Pod względem treści nie są one oryginalne, powtarzają głównie propagandowe hasła lub modlitewne zwroty. Natomiast krój wykorzystywanych pism był zaskakujący. Pisma akcydensowe pojawiały się rzadko i głównie w epigrafach narzucanych przez tematykę obrazowaną w dziele. Natomiast treści pochodzące od Flaka były wyrażane za pomocą jego własnej pisanki, funkcjonującej jako idiopismo. Umieszczając napisy w swoich dziełach sugerował się artysta dokumentami życia codziennego, drukami ulotnymi, szarfami. Potwierdza to słuszność spoglądania na świadectwa epigraficzne jako na wycinek całości sposobów komunikowania się w danej społeczności. Bez uwzględnienia tego szerszego aspektu badania nad epigrafiką będą co najmniej niepełne, a ich wnioski słabo uzasadnione.

Berlińska eskapada. Igrzyska XI Olimpiady w raporcie delegacji Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego jako przyczynek do badań nad wizerunkiem Trzeciej Rzeszy w Drugiej Rzeczpospolitej

2026-07-21T05:52:05+00:00

Celem artykułu jest przedstawienie wizerunku Trzeciej Rzeszy oczami delegacji Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego w Warszawie, przebywającej w stolicy nazistowskich Niemiec w czasie Igrzysk XI Olimpiady w 1936 r., w ramach Międzynarodowego Obozu i Kongresu Wychowania Fizycznego. Autorzy wykorzystali znajdujące się w Archiwum Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie sprawozdanie z wyjazdu delegacji CIWF do Berlina autorstwa Tadeusza Jakubowskiego. Analiza dokumentu źródłowego pozwoliła stwierdzić, że polscy uczestnicy obozu entuzjastycznie oceniali organizację, infrastrukturę, transport, a także mobilizację społeczeństwa podczas igrzysk w Berlinie. Wyjazd do stolicy Niemiec w czasie największego sportowego święta w świetle raportu wywołał pozytywne odczucia, a niektóre rozwiązania logistyczne i architektoniczne wzbudzały zazdrość w polskich studentach. Byli oni zachwyceni atmosferą olimpijskiego Berlina i nie dostrzegali negatywnych aspektów funkcjonowania totalitarnego państwa w czasie trwania igrzysk.

Łukasz Gołaszewski, Konflikty o dziesięciny w dawnej Rzeczypospolitej. Aspekty prawne i społeczne na przykładzie parafii Kobylin na przełomie XVI i XVII w.

2026-07-27T08:25:00+00:00

Recenzja

Kamil Janicki, Średniowiecze w liczbach

2026-07-27T08:24:18+00:00

Recenzja

Andrzej Betlej, Doctrina ex praxis. Badania recepcji wzorów graficznych w sztuce Rzeczypospolitej w XVIII wieku

2026-07-27T08:24:19+00:00

Recenzja

Ludmiła Paderewska (28 października 1932–30 listopada 2025)

2026-06-29T12:14:54+00:00

Wspomnienie o Ludmile Paderewskiej, pracowniczce Instytutu Archeologii i Etnologii PAN i członkini redakcji Kwartalnika HKM.