https://journals.iaepan.pl/khkm/issue/feed Kwartalnik Historii Kultury Materialnej 2021-12-28T21:43:38+01:00 Maciej Radomski kwartalnik@iaepan.edu.pl Open Journal Systems <div><strong>„Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”</strong> jest wydawany przez Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk.<br>Ukazuje się nieprzerwanie od roku 1953.<br>Pismo ma charakter interdyscyplinarny, integrując zwłaszcza historyków, historyków sztuki, archeologów i etnologów, zainteresowanych dziejami cywilizacji. Publikowane materiały dotyczą głównie materialno-technicznej strony procesów produkcji, konsumpcji i wymiany, zachodzących od pradziejów po wiek XX na ziemiach polskich oraz zagranicą, szczególnie w krajach Europy Środkowej.<br>Na łamach czasopisma zamieszczane są artykuły w języku polskim i w językach kongresowych, zróżnicowane pod względem tematyki oraz formy, a także pozycje o charakterze recenzyjnym i sprawozdawczym.<br>Procedura recenzyjna, przygotowanie do druku oraz publikacja tekstów na łamach czasopisma są bezpłatne.</div> <div>Do wszystkich publikowanych materiałów zapewniany jest natychmiastowy wolny dostęp na międzynarodowej licencji CC-BY 4.0.</div> <div><a href="https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/" target="_blank" rel="noopener"><img src="/public/site/images/mradomski/ccby1.jpg"></a>&nbsp;&nbsp; <a href="https://journals.iaepan.pl/khkm/copyright" target="_blank" rel="noopener"><img src="/public/site/images/mradomski/open-access-logo_312.png"></a></div> <div>&nbsp;<br>Wszystkie artykuły przeznaczone do publikacji na łamach czasopisma są skanowane w celu wykrycia ewentualnego plagiatu przy użyciu programu antyplagiatowego.</div> <p>&nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> <p>PL ISSN: <strong>0023-5881<br></strong>e-ISSN:<strong> 2719-6496<br></strong>DOI: <strong>10.23858/KHKM</strong> <br>Punkty MEiN (2021): <strong>100 <br></strong></p> https://journals.iaepan.pl/khkm/article/view/2779 Uncommon everyday married life in supplications from the province of Gniezno to the Apostolic Penitentiary in the fifteenth century 2021-12-24T19:51:13+01:00 Monika Saczyńska-Vercamer msaczynska@wp.pl <p>Penitencjaria Apostolska oprócz spraw duchowieństwa, Kościoła i religii, zajmowała się także sprawami małżeńskimi. Do kompetencji Penitencjarii należało głównie udzielanie dyspens od przeszkód małżeńskich, ale także absolucji, gdy zawarto małżeństwo ze świadomością istnienia przeszkody oraz rozstrzyganie spraw wątpliwych lub niejasnych. Najczęstszym problemem małżeńskim w metropolii gnieźnieńskiej była przeszkoda pokrewieństwa w stopniu czwartym i trzecim. Wśród omawianych kwestii znajdują się także wątki dotyczące przemocy w rodzinie, skomplikowanych układów między krewnymi, aktów bigamii i historie miłosne. Wszystko to rozgrywało się w stosunkowo wąskich grupach osób spokrewnionych i spowinowaconych ze sobą.&nbsp;</p> 2021-12-23T17:49:17+01:00 Copyright (c) 2021 Kwartalnik Historii Kultury Materialnej https://journals.iaepan.pl/khkm/article/view/2971 Spiżarnia biskupa. Konsumpcja na dworze biskupów wrocławskich w świetle rachunków z 1449 i 1450 roku 2021-12-24T19:51:11+01:00 Ewa Wółkiewicz ewawolkiewicz@op.pl <p>Artykuł zawiera analizę rachunków z dworu legnickiego, centrum jednego z kluczy majątkowych biskupstwa wrocławskiego. Zachowane zapiski zawierają obszerne wykazy produktów dostarczonych na potrzeby biskupa Piotra Nowaka, podczas jego pięciu wizyt w Legnicy, między czerwcem 1449 r. a końcem kwietnia 1450 r. W rachunkach rysuje się wyraźna różnica między zwykłym trybem funkcjonowania dworu, a nadzwyczajnym okresem, gdy gości w nim jego właściciel. Zwraca uwagę przede wszystkim różnorodność produktów oraz dbałość, aby podczas każdej z wizyt podać inne, nieserwowane wcześniej specjały. Większość tych delikatesów kupowano w niewielkich ilościach, z przeznaczeniem dla wąskiego grona, być może tylko dla biskupa.</p> 2021-12-24T00:00:00+01:00 Copyright (c) 2021 https://journals.iaepan.pl/khkm/article/view/2774 „Brassolety” i „rafiały”. Przepisy kulinarne Władysława Rogalińskiego z ok. 1650 roku 2021-12-24T19:51:12+01:00 Jaroslaw Dumanowski jd@umk.pl <p>Zbiór przepisów kulinarnych kasztelana nakielskiego Władysława Rogalińskiego z ok. 1650 r. to przykład zainteresowania przedstawiciela bogatej szlachty sferą kuchni, świadczący o recepcji wzorów północnowłoskich. Obok barokowej estetyki, odpowiadającej wrażliwości polskiej szlachty, zwraca uwagę oparta na języku włoskim terminologia kulinarna. Świadczy to nie tylko o recepcji modnych wzorców smaku i strategii społecznego wyróżnienia, ale wskazuje też na jej przejmowanie za pośrednictwem niemieckim. W zbiorze kasztelana Rogalińskiego brak przy tym odniesień do nowego, propagowanego od połowy XVII w. francuskiego (klasycystycznego) wzorca kulinarnego, obecnego w Polsce już w pierwszej połowie tegoż stulecia.</p> 2021-12-23T18:25:27+01:00 Copyright (c) 2021 Kwartalnik Historii Kultury Materialnej https://journals.iaepan.pl/khkm/article/view/2687 Szlachecki dwór kobiecy w świetle raptularzy domowych i regestrów majątkowych z początku XVIII wieku na przykładzie dworu Teresy z Potockich Zamoyskiej 2021-12-24T19:51:12+01:00 Bożena Popiołek bozena.popiolek@up.krakow.pl <p>Artykuł prezentuje organizację dworu przedstawicielki znaczącej magnackiej rodziny, Teresy z Potockich Zamoyskiej, ordynatowej, starościny płoskirowskiej. To próba rekonstrukcji struktury, składu osobowego i podstaw ekonomicznych kobiecego dworu na przełomie XVII i XVIII w., opracowana na podstawie regestrów majątkowych, rozliczeń ze służbą, rejestrów wydatków i przychodów dworskich. Przybliżono również sylwetkę samej Zamoyskiej (żyjącej w latach przed 1667–1713) i jej sytuację zmieniającą się po zawarciu kolejnych związków małżeńskich.</p> 2021-12-23T18:31:50+01:00 Copyright (c) 2021 Kwartalnik Historii Kultury Materialnej https://journals.iaepan.pl/khkm/article/view/2972 The inventory of Michael Meyer’s property (1758) as a reflection of a Tallinn (Reval) merchant’s material world during the Age of the Enlightenment 2021-12-24T19:51:12+01:00 Raimo Pullat raimopullat@hot.ee Tõnis Liibek tonis.liibek@taltech.ee <p>Inwentarz pośmiertny rewalskiego kupca Michaela Meyera jest jednym z najobszerniejszych rejestrów dóbr osiemnastowiecznych obywateli tegoż miasta. W tym unikatowym źródle znalazł odbicie niemal kompletny świat rzeczy mieszczanina. Rejestr przedstawia szczegółowy obraz jego sukcesu zawodowego, stylu życia i zainteresowań, a lista różnorodnego wyposażenia gospodarstwa domowego daje wyobrażenie o domostwie zamożnego kupca z północnego wschodu osiemnastowiecznej Europy. Unikatowy materiał źródłowy — testament, inwentarz pośmiertny oraz rejestry aukcyjne majątku Michaela Meyera — zapewnia szczegółowy wgląd w rozwój kultury materialnej Rewala, a tym samym w historię kultury materialnej Europy Północnej doby oświecenia.</p> 2021-12-23T19:04:51+01:00 Copyright (c) 2021 Kwartalnik Historii Kultury Materialnej https://journals.iaepan.pl/khkm/article/view/2973 „Wieczny jak piramidy pomnik nieśmiertelnej pamięci”. Uwagi o epitafijnej funkcji portretu trumiennego w okresie nowożytnym 2021-12-24T19:51:10+01:00 Aleksander Jankowski aleksander.jankowski@ukw.edu.pl <p>Artykuł poświęcono dotychczas nieopracowanej w literaturze przedmiotu kwestii funkcji, jakie portret trumienny spełniał po pochówku. Wizerunek zmarłego zawieszany w przestrzeni sakralnej utrwalał pamięć o nim oraz podkreślał jego „obecność” w czasie liturgii. Podstawą analiz są przede wszystkim inskrypcje identyfikujące zmarłego, towarzyszące wizerunkowi, przeważnie umieszczane na osobnych blachach mocowanych z portretem do trumny. Teksty te często mają formę panegiryku, a zawierają zwroty adresowane głównie do uczestników praktyk religijnych już po pochówku. Inskrypcje odzwierciedlają odmienne wizje zaświatów u katolików i protestantów.</p> 2021-12-24T00:00:00+01:00 Copyright (c) 2021 https://journals.iaepan.pl/khkm/article/view/2776 Reminiscencje sztuki nowożytnej w nagrobkach z XIX wieku z pełnoplastyczną figurą śpiącego niemowlęcia na Powązkach w Warszawie 2021-12-28T21:43:38+01:00 Barbara Gawęcka barbaragawecka@wp.pl <p>Tematem artykułu są klasycystyczne nagrobki cokołowe z pełnoplastyczną figurą leżącego dziecka. Na Powązkach znajduje się pięć tego typu obiektów z XIX w.: nagrobek Aleksandra Rzempołuskiego, Stefanii Wolskiej, Gabriela Józefa Komorowskiego, Romualda Krassowskiego i Wiktora Zeydlera. Na ich podstawie można prześledzić ciągłość w stosowaniu typu formalnego postaci nagiego, śpiącego dziecka w sztuce sepulkralnej. W dziełach antycznych poprzez symbolikę elementów umieszczanych w pobliżu postaci wskazywano, że śmierć jest jedynie snem. Na nagrobkach nowożytnych ukazywano różne symbole vanitas, które miały przypominać o nietrwałości ludzkiej egzystencji. W nagrobkach klasycystycznych, wśród zestawu przedmiotów trzymanych przez dziecko, był także krzyż jako znak zmartwychwstania — życia wiecznego.</p> 2021-12-23T00:00:00+01:00 Copyright (c) 2021 Kwartalnik Historii Kultury Materialnej https://journals.iaepan.pl/khkm/article/view/2723 Goldwasser i jopenbier. Produkcja wódki i piwa w Gdańsku w długim XIX wieku (do 1914 roku) 2021-12-24T19:51:11+01:00 Edmund Kizik edmund.kizik@ug.edu.pl <p>Produkty gdańskich browarników i destylatorów, szczególnie ciężkie piwo jęczmienne (jopenbier) oraz korzenne likiery, cieszyły się w XVII–XVIII w. wielką sławą w Polsce, w całej Europie Środkowej i Wschodniej. Smak oraz wygląd gdańskiej wódki (Goldwasser) sławili poeci niemieccy, a jej legenda trafiła nawet na strony polskiego eposu narodowego Pan Tadeusz (z 1834 r.). Autor artykułu przedstawił sytuację gdańskiego rzemiosła gorzelniczego oraz browarniczego od schyłku XVIII w. do wybuchu pierwszej wojny światowej. Na podstawie statystyk handlowych ukazano zmieniającą się strukturę wytwórców, wielkość, ceny produkcji oraz eksport, a także reakcję na zmieniające się gusty konsumentów w epoce przemysłowej.</p> 2021-12-23T22:52:15+01:00 Copyright (c) 2021 Kwartalnik Historii Kultury Materialnej https://journals.iaepan.pl/khkm/article/view/2766 Fabryki wyrobów tytoniowych w Bydgoszczy w drugiej połowie XIX wieku do ustanowienia Polskiego Monopolu Tytoniowego w 1922 roku 2021-12-24T19:51:11+01:00 Agnieszka Wysocka agawyso@ukw.edu.pl <p>Celem artykułu jest prześledzenie historii przemysłu tytoniowego w Bydgoszczy od połowy XIX w. do momentu ustanowienia w 1922 r. Polskiego Monopolu Tytoniowego. W badaniach korzystano z Akt Rejestru Handlowego, Akt miasta Bydgoszczy i Akt budowlanych miasta Bydgoszczy z lat 1850–1925. Informacje archiwalne uzupełniono o dane z prasy codziennej z okresu 1908–1924. Temat ukazano na tle sytuacji politycznej i gospodarczej miasta (do 1920 r. Bydgoszcz była pod zaborem pruskim, a po 1920 r. wróciła w granice państwa polskiego). Działalność zakładów w analizowanym okresie była ważnym elementem gospodarki miejscowej i państwowej.</p> 2021-12-23T23:03:47+01:00 Copyright (c) 2021 Kwartalnik Historii Kultury Materialnej https://journals.iaepan.pl/khkm/article/view/2974 Paul Gulden — mint master of sixteenth-century Tallinn. Some remarks on the book of Ivar Leimus [review] 2021-12-24T19:51:10+01:00 Raimo Pullat raimopullat@hot.ee <p>Recenzja książki.</p> 2021-12-24T00:00:00+01:00 Copyright (c) 2021