Kwartalnik Historii Kultury Materialnej https://journals.iaepan.pl/khkm <div><strong>„Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”</strong> jest wydawany przez Instytut Archeologii i Etnologii Polskiej Akademii Nauk.<br>Ukazuje się nieprzerwanie od roku 1953.<br>Pismo ma charakter interdyscyplinarny, integrując zwłaszcza historyków, historyków sztuki, archeologów i etnologów, zainteresowanych dziejami cywilizacji. Publikowane materiały dotyczą głównie materialno-technicznej strony procesów produkcji, konsumpcji i wymiany, zachodzących od pradziejów po wiek XX na ziemiach polskich oraz zagranicą, szczególnie w krajach Europy Środkowej.<br>Na łamach czasopisma zamieszczane są artykuły w języku polskim i w językach kongresowych, zróżnicowane pod względem tematyki oraz formy, a także pozycje o charakterze recenzyjnym i sprawozdawczym.<br>Procedura recenzyjna, przygotowanie do druku oraz publikacja tekstów na łamach czasopisma są bezpłatne.</div> <div>Do wszystkich publikowanych materiałów zapewniany jest natychmiastowy wolny dostęp na międzynarodowej licencji CC-BY 4.0.</div> <div><a href="https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/" target="_blank" rel="noopener"><img src="/public/site/images/mradomski/ccby1.jpg"></a>&nbsp;&nbsp; <a href="https://journals.iaepan.pl/khkm/copyright" target="_blank" rel="noopener"><img src="/public/site/images/mradomski/open-access-logo_312.png"></a></div> <div>&nbsp;<br>Wszystkie artykuły przeznaczone do publikacji na łamach czasopisma są skanowane w celu wykrycia ewentualnego plagiatu przy użyciu programu antyplagiatowego.</div> <p>&nbsp;</p> <p>&nbsp;</p> <p>PL ISSN: <strong>0023-5881<br></strong>e-ISSN:<strong> 2719-6496<br></strong>DOI: <strong>10.23858/KHKM</strong> <br>Punkty MEiN (2021): <strong>100 <br></strong></p> Institute of Archaeology and Ethnology Polish Academy of Sciences pl-PL Kwartalnik Historii Kultury Materialnej 0023-5881 <p>Oświadczam, że przesłany rękopis jest oryginalny, nie został wcześniej opublikowany, jak również nie jest obecnie rozważany do publikacji w innym miejscu. <br>Potwierdzam, że manuskrypt został przeczytany i zatwierdzony przez wszystkich wymienionych Autorów, i że nie ma innych osób, które spełniłyby kryteria autorstwa, ale nie zostały wymienione. Dodatkowo potwierdzam, że kolejność autorów wymienionych w rękopisie została zatwierdzona przez wszystkich Autorów. <br>Potwierdzam, że Autor korespondencyjny jest jedynym kontaktem z Redakcją w procesie redakcyjnym. Odpowiedzialny jest za komunikowanie się z pozostałymi Autorami i informowanie ich o postępach, wprowadzanych korektach oraz o ostatecznym zatwierdzeniu artykułu.</p> Uncommon everyday married life in supplications from the province of Gniezno to the Apostolic Penitentiary in the fifteenth century https://journals.iaepan.pl/khkm/article/view/2779 <p>Penitencjaria Apostolska oprócz spraw duchowieństwa, Kościoła i religii, zajmowała się także sprawami małżeńskimi. Do kompetencji Penitencjarii należało głównie udzielanie dyspens od przeszkód małżeńskich, ale także absolucji, gdy zawarto małżeństwo ze świadomością istnienia przeszkody oraz rozstrzyganie spraw wątpliwych lub niejasnych. Najczęstszym problemem małżeńskim w metropolii gnieźnieńskiej była przeszkoda pokrewieństwa w stopniu czwartym i trzecim. Wśród omawianych kwestii znajdują się także wątki dotyczące przemocy w rodzinie, skomplikowanych układów między krewnymi, aktów bigamii i historie miłosne. Wszystko to rozgrywało się w stosunkowo wąskich grupach osób spokrewnionych i spowinowaconych ze sobą.&nbsp;</p> Monika Saczyńska-Vercamer Copyright (c) 2021 Kwartalnik Historii Kultury Materialnej https://creativecommons.org/licenses/by/4.0 2021-12-23 2021-12-23 69 4 439 447 10.23858/KHKM69.2021.4.001 Spiżarnia biskupa. Konsumpcja na dworze biskupów wrocławskich w świetle rachunków z 1449 i 1450 roku https://journals.iaepan.pl/khkm/article/view/2971 <p>Artykuł zawiera analizę rachunków z dworu legnickiego, centrum jednego z kluczy majątkowych biskupstwa wrocławskiego. Zachowane zapiski zawierają obszerne wykazy produktów dostarczonych na potrzeby biskupa Piotra Nowaka, podczas jego pięciu wizyt w Legnicy, między czerwcem 1449 r. a końcem kwietnia 1450 r. W rachunkach rysuje się wyraźna różnica między zwykłym trybem funkcjonowania dworu, a nadzwyczajnym okresem, gdy gości w nim jego właściciel. Zwraca uwagę przede wszystkim różnorodność produktów oraz dbałość, aby podczas każdej z wizyt podać inne, nieserwowane wcześniej specjały. Większość tych delikatesów kupowano w niewielkich ilościach, z przeznaczeniem dla wąskiego grona, być może tylko dla biskupa.</p> Ewa Wółkiewicz Copyright (c) 2021 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ 2021-12-24 2021-12-24 69 4 449 462 10.23858/KHKM69.2021.4.002 „Brassolety” i „rafiały”. Przepisy kulinarne Władysława Rogalińskiego z ok. 1650 roku https://journals.iaepan.pl/khkm/article/view/2774 <p>Zbiór przepisów kulinarnych kasztelana nakielskiego Władysława Rogalińskiego z ok. 1650 r. to przykład zainteresowania przedstawiciela bogatej szlachty sferą kuchni, świadczący o recepcji wzorów północnowłoskich. Obok barokowej estetyki, odpowiadającej wrażliwości polskiej szlachty, zwraca uwagę oparta na języku włoskim terminologia kulinarna. Świadczy to nie tylko o recepcji modnych wzorców smaku i strategii społecznego wyróżnienia, ale wskazuje też na jej przejmowanie za pośrednictwem niemieckim. W zbiorze kasztelana Rogalińskiego brak przy tym odniesień do nowego, propagowanego od połowy XVII w. francuskiego (klasycystycznego) wzorca kulinarnego, obecnego w Polsce już w pierwszej połowie tegoż stulecia.</p> Jaroslaw Dumanowski Copyright (c) 2021 Kwartalnik Historii Kultury Materialnej https://creativecommons.org/licenses/by/4.0 2021-12-23 2021-12-23 69 4 463 475 10.23858/KHKM69.2021.4.003 Szlachecki dwór kobiecy w świetle raptularzy domowych i regestrów majątkowych z początku XVIII wieku na przykładzie dworu Teresy z Potockich Zamoyskiej https://journals.iaepan.pl/khkm/article/view/2687 <p>Artykuł prezentuje organizację dworu przedstawicielki znaczącej magnackiej rodziny, Teresy z Potockich Zamoyskiej, ordynatowej, starościny płoskirowskiej. To próba rekonstrukcji struktury, składu osobowego i podstaw ekonomicznych kobiecego dworu na przełomie XVII i XVIII w., opracowana na podstawie regestrów majątkowych, rozliczeń ze służbą, rejestrów wydatków i przychodów dworskich. Przybliżono również sylwetkę samej Zamoyskiej (żyjącej w latach przed 1667–1713) i jej sytuację zmieniającą się po zawarciu kolejnych związków małżeńskich.</p> Bożena Popiołek Copyright (c) 2021 Kwartalnik Historii Kultury Materialnej https://creativecommons.org/licenses/by/4.0 2021-12-23 2021-12-23 69 4 477 496 The inventory of Michael Meyer’s property (1758) as a reflection of a Tallinn (Reval) merchant’s material world during the Age of the Enlightenment https://journals.iaepan.pl/khkm/article/view/2972 <p>Inwentarz pośmiertny rewalskiego kupca Michaela Meyera jest jednym z najobszerniejszych rejestrów dóbr osiemnastowiecznych obywateli tegoż miasta. W tym unikatowym źródle znalazł odbicie niemal kompletny świat rzeczy mieszczanina. Rejestr przedstawia szczegółowy obraz jego sukcesu zawodowego, stylu życia i zainteresowań, a lista różnorodnego wyposażenia gospodarstwa domowego daje wyobrażenie o domostwie zamożnego kupca z północnego wschodu osiemnastowiecznej Europy. Unikatowy materiał źródłowy — testament, inwentarz pośmiertny oraz rejestry aukcyjne majątku Michaela Meyera — zapewnia szczegółowy wgląd w rozwój kultury materialnej Rewala, a tym samym w historię kultury materialnej Europy Północnej doby oświecenia.</p> Raimo Pullat Tõnis Liibek Copyright (c) 2021 Kwartalnik Historii Kultury Materialnej https://creativecommons.org/licenses/by/4.0 2021-12-23 2021-12-23 69 4 497 512 10.23858/KHKM69.2021.4.005 „Wieczny jak piramidy pomnik nieśmiertelnej pamięci”. Uwagi o epitafijnej funkcji portretu trumiennego w okresie nowożytnym https://journals.iaepan.pl/khkm/article/view/2973 <p>Artykuł poświęcono dotychczas nieopracowanej w literaturze przedmiotu kwestii funkcji, jakie portret trumienny spełniał po pochówku. Wizerunek zmarłego zawieszany w przestrzeni sakralnej utrwalał pamięć o nim oraz podkreślał jego „obecność” w czasie liturgii. Podstawą analiz są przede wszystkim inskrypcje identyfikujące zmarłego, towarzyszące wizerunkowi, przeważnie umieszczane na osobnych blachach mocowanych z portretem do trumny. Teksty te często mają formę panegiryku, a zawierają zwroty adresowane głównie do uczestników praktyk religijnych już po pochówku. Inskrypcje odzwierciedlają odmienne wizje zaświatów u katolików i protestantów.</p> Aleksander Jankowski Copyright (c) 2021 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ 2021-12-24 2021-12-24 69 4 513 526 10.23858/KHKM69.2021.4.006 Reminiscencje sztuki nowożytnej w nagrobkach z XIX wieku z pełnoplastyczną figurą śpiącego niemowlęcia na Powązkach w Warszawie https://journals.iaepan.pl/khkm/article/view/2776 <p>Tematem artykułu są klasycystyczne nagrobki cokołowe z pełnoplastyczną figurą leżącego dziecka. Na Powązkach znajduje się pięć tego typu obiektów z XIX w.: nagrobek Aleksandra Rzempołuskiego, Stefanii Wolskiej, Gabriela Józefa Komorowskiego, Romualda Krassowskiego i Wiktora Zeydlera. Na ich podstawie można prześledzić ciągłość w stosowaniu typu formalnego postaci nagiego, śpiącego dziecka w sztuce sepulkralnej. W dziełach antycznych poprzez symbolikę elementów umieszczanych w pobliżu postaci wskazywano, że śmierć jest jedynie snem. Na nagrobkach nowożytnych ukazywano różne symbole vanitas, które miały przypominać o nietrwałości ludzkiej egzystencji. W nagrobkach klasycystycznych, wśród zestawu przedmiotów trzymanych przez dziecko, był także krzyż jako znak zmartwychwstania — życia wiecznego.</p> Barbara Gawęcka Copyright (c) 2021 Kwartalnik Historii Kultury Materialnej https://creativecommons.org/licenses/by/4.0 2021-12-23 2021-12-23 69 4 527 540 10.23858/KHKM69.2021.4.007 Goldwasser i jopenbier. Produkcja wódki i piwa w Gdańsku w długim XIX wieku (do 1914 roku) https://journals.iaepan.pl/khkm/article/view/2723 <p>Produkty gdańskich browarników i destylatorów, szczególnie ciężkie piwo jęczmienne (jopenbier) oraz korzenne likiery, cieszyły się w XVII–XVIII w. wielką sławą w Polsce, w całej Europie Środkowej i Wschodniej. Smak oraz wygląd gdańskiej wódki (Goldwasser) sławili poeci niemieccy, a jej legenda trafiła nawet na strony polskiego eposu narodowego Pan Tadeusz (z 1834 r.). Autor artykułu przedstawił sytuację gdańskiego rzemiosła gorzelniczego oraz browarniczego od schyłku XVIII w. do wybuchu pierwszej wojny światowej. Na podstawie statystyk handlowych ukazano zmieniającą się strukturę wytwórców, wielkość, ceny produkcji oraz eksport, a także reakcję na zmieniające się gusty konsumentów w epoce przemysłowej.</p> Edmund Kizik Copyright (c) 2021 Kwartalnik Historii Kultury Materialnej https://creativecommons.org/licenses/by/4.0 2021-12-23 2021-12-23 69 4 541 553 10.23858/KHKM69.2021.4.008 Fabryki wyrobów tytoniowych w Bydgoszczy w drugiej połowie XIX wieku do ustanowienia Polskiego Monopolu Tytoniowego w 1922 roku https://journals.iaepan.pl/khkm/article/view/2766 <p>Celem artykułu jest prześledzenie historii przemysłu tytoniowego w Bydgoszczy od połowy XIX w. do momentu ustanowienia w 1922 r. Polskiego Monopolu Tytoniowego. W badaniach korzystano z Akt Rejestru Handlowego, Akt miasta Bydgoszczy i Akt budowlanych miasta Bydgoszczy z lat 1850–1925. Informacje archiwalne uzupełniono o dane z prasy codziennej z okresu 1908–1924. Temat ukazano na tle sytuacji politycznej i gospodarczej miasta (do 1920 r. Bydgoszcz była pod zaborem pruskim, a po 1920 r. wróciła w granice państwa polskiego). Działalność zakładów w analizowanym okresie była ważnym elementem gospodarki miejscowej i państwowej.</p> Agnieszka Wysocka Copyright (c) 2021 Kwartalnik Historii Kultury Materialnej https://creativecommons.org/licenses/by/4.0 2021-12-23 2021-12-23 69 4 555 571 10.23858/KHKM69.2021.4.009 Paul Gulden — mint master of sixteenth-century Tallinn. Some remarks on the book of Ivar Leimus [review] https://journals.iaepan.pl/khkm/article/view/2974 <p>Recenzja książki.</p> Raimo Pullat Copyright (c) 2021 https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ 2021-12-24 2021-12-24 69 4 573 574