Talerzyki za gałgany: kwestia postrzegania surowców wtórnych przez polskie społeczeństwo od drugiej połowy XIX w. do 1939 roku

Mikołaj Stachera

doi:10.23858/KHKM73.2025.2.004

Opublikowane: 2025-09-30

Tom 73 Nr 2 (2025)

Talerzyki za gałgany: kwestia postrzegania surowców wtórnych przez polskie społeczeństwo od drugiej połowy XIX w. do 1939 roku

Mikołaj Jakub Stachera

Kwartalnik Historii Kultury Materialnej

Dział: Studia i materiały

https://doi.org/10.23858/KHKM73.2025.2.004

Abstrakt

Zbieranie i przetwarzanie surowców wtórnych na przemysłową skalę rozpoczęło się w drugiej połowie XIX w. wraz z rozwojem technologii przetwarzania szmat na papier oraz przetapiania żelastwa. To, jak przemysł uzależniony był od stałego dopływu różnego rodzaju surowców, w tym wtórnych, ukazała pierwsza wojna światowa. Wówczas po raz pierwszy w tak dużym stopniu zaczęto wykorzystywać do celu uzyskania metali konfiskowane mienie publiczne i prywatne. Po 1918 r. w wielu krajach Europy, w tym Drugiej Rzeczpospolitej, rozważano szersze wykorzystanie przemysłowych i domowych odpadków wtórnych, m.in. w celu uzyskania korzystniejszego bilansu handlowego a także, pod koniec lat trzydziestych, do wsparcia wojska w sytuacji możliwego konfliktu zbrojnego.

Słowa kluczowe:

Druga Rzeczpospolita, XIX wiek, pierwsza wojna światowa, surowce wtórne, historia recyklingu

Pobierz pliki

pdf

Zasady cytowania

Stachera, M. (2025). Talerzyki za gałgany: kwestia postrzegania surowców wtórnych przez polskie społeczeństwo od drugiej połowy XIX w. do 1939 roku. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 73(2), 225–244. https://doi.org/10.23858/KHKM73.2025.2.004

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Bilans. 1916. Bilans handlowy Królestwa Polskiego, Warszawa.
Google Scholar

Cockayne Emily. 2020. Rummage: A History of the Things We Have Reused, Recycled and Refused to Let Go, Londyn.
Google Scholar

Dębowski Eugeniusz. 1938. Handel szmatami w Polsce, Warszawa.
Google Scholar

Dobrzyński Władysław. 1900. Co robimy a co robić należy z odpadkami domowemi?, Warszawa.
Google Scholar

Gniewosz Jan Nepomucen. 1878. O wartości niektórych odpadków w przemyśle, Lwów.
Google Scholar

Gospodarka. 1939. Gospodarka odpadami winna objąć gospodarstwa domowe, „Życie Gospodarcze”, 15, 1 sierpnia, s. 200–201.
Google Scholar

Górska Maria. 1988. Dziennik, [w:] Teraz będzie Polska. Wybór pamiętników z okresu I Wojny Światowej, oprac. Andrzej Rosner, Warszawa, s. 13–33.
Google Scholar

Haberkantówna Wanda. 1911. Śmietnik: opowiadania przyrodnicze z 48 rysunkami, Warszawa.
Google Scholar

Handel. 1938. Handel szmatami w Polsce, „Siew Młodej Wsi: organ Centralnego Związku Młodej Wsi”, 29, 17 lipca, s. 478.
Google Scholar

Koszutowski Stanisław. 1918. Geografija gospodarcza Polski, Warszawa.
Google Scholar

Konieczność. 1939. Konieczność zorganizowania zbiórki szmat, „Życie Gospodarcze: dwutygodnik poświęcony sprawom gospodarczym Polski Zachodniej”, 13, 1 lipca, s. 183.
Google Scholar

Krynicki Konstanty. 1902. Rys geograficzny Królestwa Polskiego, Warszawa.
Google Scholar

Kultura. 2007. Kultura Współczesna. Teoria, Interpretacje, Praktyka, 4 (54).
Google Scholar

Lentz Jan. 1928. Znaczenie torfowisk dla obrony kraju, Warszawa.
Google Scholar

Lentz Jan. 1927. Kompost, Warszawa.
Google Scholar

Lentz Jan. 1929. Nie wyrzucaj odpadków, Warszawa.
Google Scholar

Leociak Jacek. 2017. Góry śmieci otulały watą smrodu wszystko, co żyło (Śmieci w getcie warszawskim w perspektywie środowiskowej historii Zagłady), „Teksty Drugie”, 2, s. 109–131.
Google Scholar

Licytacje. 1861. Licytacje i sprzedaże publiczne, „Gazeta Rządowa Królestwa Polskiego”, 130, 12 czerwca, s. 860.
Google Scholar

Łukasiewicz Juliusz. 1963. Przewrót techniczny w przemyśle Królestwa Polskiego 1852–1886, Warszawa.
Google Scholar

Markiewicz Stanisław. 1877. Jakie niebezpieczeństwa są połączone z zajęciem robotników pracujących przy szmatach i jakie środki do zapobieżenia tym niebezpieczeństwom posłużyć mogą, „Dwutygodnik Medycyny Publicznej: Organ Towarzystwa lekarzy galicyjskich”, 17, 1 kwietnia, s. 306–308.
Google Scholar

Memorjał. 1935. Memorjał w sprawie skupu starych używanych butelek przez Państwowy Monopol Spirytusowy, Warszawa.
Google Scholar

O usuwaniu. 1931. O usuwaniu odpadków domowych i pieczy nad zwierzętami domowemi, „Orędownik Zdrowia”, 7–8, lipiec–sierpień, s. 21.
Google Scholar

Odzyskana. 2018. Odzyskana stołeczność. Warszawa 1915–1918. red. B. Hensel-Moszczyńska, A. Topolska, Warszawa.
Google Scholar

Oldenziel Ruth, Trischler Helmut. 2015. Cycling and Recycling: Histories of Sustainable Practices, New York.
Google Scholar

Oldenziel Ruth, Weber Heike. 2013. Introduction: Reconsidering Recycling, „Contemporary European History”, 22, 3, s. 347–370.
Google Scholar

Orthwein Kazimierz. 1969. Przemiany kulturalne i społeczne w podwarszawskim osiedlu Skolimów-Konstancin, Wrocław.
Google Scholar

Pamiętniki. 1933. Pamiętniki bezrobotnych: nr 1–57, Warszawa.
Google Scholar

Pamiętniki. 1935. Pamiętniki chłopów: nr 1–51, Warszawa.
Google Scholar

Pichtel John. 2005. Waste Management Practices: Municipal, Hazardous, and Industrial, Londyn.
Google Scholar

Rapacki Józef. 1918. Pro Memoria. Prusak w Polsce (1915–1918), Warszawa.
Google Scholar

Rathje William, Murphy Cullen. 2001. Rubbish!: The Archaeology of Garbage, Tucson.
Google Scholar

Rozporządzenia. 1915. Rozporządzenia, „Gazeta Urzędowa Powiatu Będzińskiego”, 40, 16 listopada, s. 4–5.
Google Scholar

Rudolf Zygmunt. 1935. Usuwanie nieczystości w osiedlach, „Na Straży Zdrowia”, 1 stycznia, s. 4.
Google Scholar

Sabol John. 2009. Digging-Deep: An Archaeologist Unearths a Haunted Life, Bloomington.
Google Scholar

Seymour Whitaker Jennifer. 1994. Salvaging the Land of Plenty: Garbage and the American Dream, New York.
Google Scholar

Sękowski Marian. 1978. Pamiętnik warszawskiego taksówkarza, Warszawa.
Google Scholar

Skup. 1935. Skup butelek po wyrobach monopolowych, „Restaurator”, 7, 31 lipca, s. 5.
Google Scholar

Sprawy. 1935. Sprawy monopolowe, „Restaurator”, 12, 31 grudnia, s. 8.
Google Scholar

Stam Jerzy. 1939. Gospodarka odpadkami w Niemczech, „Drogi Polskie. Miesięcznik społeczno-gospodarczy”, 1 stycznia, s. 14–25.
Google Scholar

Strasser Susan. 2014. Waste and Want: A Social History of Trash, Nowy Jork.
Google Scholar

Szmaty. 1925. Szmaty, „Głos Pomorski”, nr 176, 1 sierpnia, s. 5.
Google Scholar

Szmaty. 1936. Szmaty, „Głos Kupiectwa: organ Stowarzyszenia Kupców Miasta Łodzi”, 10 października, s. 17.
Google Scholar

Śmieć. 2015. Śmieć w kulturze, red. K. Kulikowska, C. Obracht-Prondzyński, Gdańsk.
Google Scholar

Udział. 1870. Udział przemysłowców, fabrykantów i rękodzielników Królestwa w wszechrosyjskiej przemysłowej wystawie w St. Petersburgu, „Słowianin: dwutygodnik polityczny”, 24, 1 lipca, s. 187.
Google Scholar

Urbanik-Kopeć Alicja. 2021. Chodzić i uśmiechać się wolno każdemu. Praca seksualna w XIX wieku na ziemiach polskich, Warszawa.
Google Scholar

Uriarte Filemon. 2008. Solid Waste Management: Principles and Practices, Quezon City.
Google Scholar

Williams Susan. 1991. Trash to Cash: New Business Opportunities in the Post-consumer Waste Stream, Washington.
Google Scholar

Właściwie. 1938. Właściwie podjęta walka z bezrobociem, „Życie Gospodarcze”, 8, 15 kwietnia, nr 8, s. 73.
Google Scholar

Wojenne. 2018. Wojenne wspomnienia Władysława Reymonta — nieznany rękopis, oprac. D. Pachocki, „Pamiętnik Literacki”, 109, 3, s. 165–188.
Google Scholar

Zachęta. 1896. Zachęta do zbierania odpadków domowych, Poznań.
Google Scholar

Zbierajmy. 1939. Zbierajmy! Odpadki w gospodarstwie domowym, „Wschód: Lwów, Stanisławów, Tarnopol: życie miast i wsi województw południowo-wschodnich”, 138, 9 lipca, s. 8.
Google Scholar

Zimring Carl. 2017. Aluminum Upcycled: Sustainable Design in Historical Perspective, Baltimore.
Google Scholar

Zwejgbaumowa Natalia. 1918. Samopomoc gospodarcza — Nieużytki, „Bluszcz”, 47, 7 grudnia, s. 367–368.
Google Scholar