„Jesteśmy wytrzymali na wszystko, nawet i na mróz” Sposoby pozyskiwania i użytkowania środków opałowych przez ludność chłopską w latach międzywojennych (na przykładach z Polski centralnej i południowej)

Szymon Grygiel

doi:10.23858/KHKM74.2026.1.003

Opublikowane: 2026-06-29

Tom 74 Nr 1 (2026)

„Jesteśmy wytrzymali na wszystko, nawet i na mróz” Sposoby pozyskiwania i użytkowania środków opałowych przez ludność chłopską w latach międzywojennych (na przykładach z Polski centralnej i południowej)

Szymon Grygiel

Kwartalnik Historii Kultury Materialnej

Dział: Studia i materiały

https://doi.org/10.23858/KHKM74.2026.1.003

Abstrakt

Celem artykułu jest wyróżnienie i scharakteryzowanie sposobów pozyskiwania i użytkowania środków opałowych przez ludność chłopską w okresie międzywojennym ze szczególnym uwzględnieniem lat wielkiego kryzysu gospodarczego. Posłużyła temu analiza takich źródeł jak pamiętniki, monografie wsi oraz literatura publicystyczno-naukowa z epoki. Pozwoliło to na zarysowanie całego wachlarza zachowań podejmowanych w obliczu zimy i mrozu: od pożądanych, czyli ogrzewania domu drewnem i torfem, poprzez mniej pożądane, ale dopuszczalne, jak wykorzystywanie różnorodnych zastępczych środków opałowych (igliwie, szyszki, zeschnięte łodygi itp.) do tych uznawanych za ostateczność, jak rozbiórka własnego płotu. Osobną uwagę poświęcono kwestii kradzieży drewna, zwracając uwagę na jej społeczno-kulturowe uwarunkowania.

Słowa kluczowe:

chłopi, wiejska codzienność, wielki kryzys, opał, ogrzewanie, zima

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Grygiel, S. (2026). „Jesteśmy wytrzymali na wszystko, nawet i na mróz” Sposoby pozyskiwania i użytkowania środków opałowych przez ludność chłopską w latach międzywojennych (na przykładach z Polski centralnej i południowej). Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 74(1), 61–83. https://doi.org/10.23858/KHKM74.2026.1.003

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Andrzejewski Adam. 1977. Sytuacja mieszkaniowa w Polsce w latach 1918–1974, Warszawa.
Google Scholar

Banfield Edward Christie. 1958. The moral basis of a backward society, Chicago.
Google Scholar

Bittner-Szewczykowa Halina. 1984. Dziecko wiejskie, „Rocznik Muzeum Etnograficznego w Krakowie”, 9.
Google Scholar

Borkowski Jan. 1970. Postawa polityczna chłopów polskich w latach 1930–35, Warszawa.
Google Scholar

Broda Józef. 2000. Historia leśnictwa w Polsce, Poznań.
Google Scholar

Brodowska-Kubicz Helena. 1994. Z chłopskiej łąki: wspomnienia, Łódź.
Google Scholar

Bronikowski Wiktor. 1934. Drogi postępu chłopa polskiego, Warszawa.
Google Scholar

Burek Wincenty. 1976. Droga przez wieś, Warszawa.
Google Scholar

Burszta Józef. 1980. Kultura wsi okresu międzywojennego, [w:] Historia chłopów polskich, 3: Okres II Rzeczypospolitej i okupacji hitlerowskiej, red. S. Inglot, Warszawa, s. 441–497.
Google Scholar

Chętnik Adam. 1935. Jak ginie dawna Kurpiowszczyzna, Nowogród pod Łomżą.
Google Scholar

Chętnik Adam. 1936. Pożywienie Kurpiów: jadło i napoje zwykłe, obrzędowe i głodowe, Kraków.
Google Scholar

Cichoracki Piotr, Dufrat Joanna, Mierzwa Janusz. 2019. Oblicza buntu społecznego w II Rzeczypospolitej doby wielkiego kryzysu (1930–1935): uwarunkowania, skala, konsekwencje, Kraków.
Google Scholar

Cwojdzińska Izabela. 1935. Wole endemiczne we wsi Przysietnicy pow. Nowosądeckiego, b.m.
Google Scholar

Czarnecki Józef. 1937. Mieszkania rodzin wiejskich, „Życie Dziecka”, 6, s. 169–178.
Google Scholar

Czerwiński Tomasz. 2009. Wyposażenie domu wiejskiego w Polsce, Warszawa.
Google Scholar

Dobrowolski Kazimierz. 1966. Tradycyjna rodzina chłopska w południowej Polsce na przełomie XIX i XX w., [w:] Dobrowolski K., Studia nad życiem społecznym i kulturą, Wrocław, s. 196–247.
Google Scholar

Dubiel Ludwik. 1939. Wola Filipowska w powiecie chrzanowskim: materiały do kultury wsi małopolskiej, Kraków.
Google Scholar

Działacze. 1937a. Wiejscy działacze społeczni, 1: Życiorysy włościan (Lp. 9, Syn gospodarski przy rodzicach na 11 mg. z pow. brzeskiego (MP.)), Warszawa, s. 143–169.
Google Scholar

Działacze. 1937b. Wiejscy działacze społeczni, 1: Życiorysy włościan (Lp. 11, Gospodarz na 3 1/2 mg. + 2 1/2 dzierżawy z pow. krośnieńskiego), Warszawa, s. 183–202.
Google Scholar

Działacze. 1937c. Wiejscy działacze społeczni, 1: Życiorysy włościan (Lp. 14, Gospodarz małorolny, b. poseł z pow. łańcuckiego), Warszawa, s. 239–306.
Google Scholar

Fierich Jerzy. 1933. Broniszów: wieś powiatu ropczyckiego, Warszawa.
Google Scholar

Furdyna Józef. 2014. Wiejski dom mieszkalny w widłach Wisły i Sanu: forma i funkcja (1850–1965), Mielec.
Google Scholar

Gapiński Bartłomiej. 2021. Ciocia i dziadek w rodzinie tradycyjnej. Niezamężne i ludzie starzy na tle społeczności chłopskiej, [w:] Rodzina, ekonomia i migracja: ujęcie prawne i socjologiczno-ekonomiczne, red. M. Butrymowicz, P. Kroczek, Kraków, s. 7–28.
Google Scholar

Gastoł Błażej. 1938. Higiena wsi podkrakowskiej (przyczynek do higieny wsi), Kraków.
Google Scholar

Goździkiewicz Teodor. 1934. Dziecko łowickie, [w:] Dziecko wsi polskiej: próba charakterystyki, red. M. Librachowa, Warszawa, s. 146–165.
Google Scholar

Jaros Jerzy. 1974. Kryzys gospodarczy w polskim przemyśle węglowym (1930–1933), [w:] Wielki kryzys gospodarczy 1929–1933 na Śląsku i w Zagłębiu Dąbrowskim oraz jego społeczne konsekwencje: materiały z konferencji naukowej odbytej 16–17 maja 1972 r. w Śląskim Instytucie Naukowym w Katowicach, red. J. Chlebowczyk, Katowice.
Google Scholar

Jaworczak Aleksander. 1936. Wieś Dąbrówki: powiat Łańcut: monografja etnograficzna, Lwów.
Google Scholar

Jezierski Andrzej, Leszczyńska Cecylia. 1997. Historia gospodarcza Polski, Warszawa.
Google Scholar

Kacprzak Marcin. 1937. Wieś płocka: warunki bytowania, Warszawa.
Google Scholar

Kacprzak Marcin. 1938a. Gruźlica na wsi, Warszawa.
Google Scholar

Kacprzak Marcin. 1938b. Zdrowie w chacie wiejskiej, Warszawa.
Google Scholar

Kalniuk Tomasz. 2014. Mityczni obcy. Dzieci i starcy w polskiej kulturze ludowej przełomu XIX i XX wieku, Toruń.
Google Scholar

Kolberg Oskar. 1871. Dzieła wszystkie, 5: Lud: jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce, Krakowskie, cz. 1, Kraków.
Google Scholar

Kosiński Stanisław. 1983. Społeczno-kulturowe i strukturalne przemiany warunków zdrowotnych polskiej wsi (1864–1980), Lublin.
Google Scholar

Kubiak Irena, Kubiak Krzysztof. 1981. Chleb w tradycji ludowej, Warszawa.
Google Scholar

Kutrzeba-Pojnarowa Anna. 1968. Tradycyjna społeczność wiejska w procesie przemian współczesnych: studium wsi Mników powiatu krakowskiego, Wrocław.
Google Scholar

Kutrzeba-Pojnarowa Anna. 1988. Trześniów: tradycyjna kultura chłopska i kierunki przemian (refleksje etnografa), Brzozów.
Google Scholar

Kwaśniewicz Władysław. 1970. Wiejska społeczność rzemieślnicza w procesie zmian: studium socjologiczne wsi Świątniki Górne pow. krakowskiego (1850–1960), Wrocław.
Google Scholar

Kwaśniewicz Władysław. 1979. Rozwój wnętrza domu chłopskiego w ziemi krakowskiej w latach 1880–1956, „Etnografia Polska”, 2, s. 310–328.
Google Scholar

Kwaśniewski Krzysztof. 1963. Paleniska i piece w polskim budownictwie ludowym: studium na podstawie materiałów etnograficznych z drugiej połowy XIX oraz XX wieku, Wrocław.
Google Scholar

Landau Zbigniew, Tomaszewski Jerzy. 1999. Zarys historii gospodarczej Polski 1918–1939, Warszawa.
Google Scholar

Lech Józef. 1979. Tradycyjny dom chłopski i jego użytkowanie na obszarze Polski środkowej, [w:] Kultura wsi Polski środkowej w procesie zmian, 2, Warszawa–Łódź, s. 5–170.
Google Scholar

Lew Stefan. 2003. Budownictwo ludowe dorzecza Sanu w XIX i XX wieku, Rzeszów.
Google Scholar

Leżeński Jur. 1938. Wieś o sobie: dziś i jutro wsi polskiej w pryzmacie ankiet KSMŻ i KSMM, Poznań.
Google Scholar

Majewski Jan. 1970. Wieś polska w latach I wojny światowej, [w:] Zarys historii gospodarstwa wiejskiego w Polsce, 3, red. J. Leskiewiczowa, Warszawa, s. 123–149.
Google Scholar

Matus Irena. 2000. Lud nadnarwiański, cz. 1, Białystok.
Google Scholar

Mencel Tadeusz. 1988. Wieś pańszczyźniana w Królestwie Polskim w połowie XIX wieku, Lublin.
Google Scholar

Michałowski Jerzy. 1935. Wieś nie ma pracy: wywiad społeczny w powiecie rzeszowskim, Warszawa.
Google Scholar

Mieszczankowski Mieczysław. 1983. Rolnictwo II Rzeczypospolitej, Warszawa.
Google Scholar

Müller Franciszek. 1938. Urządzenie zagrody z punktu widzenia potrzeb rolnika, [w:] Zabudowa wsi i budownictwo wiejskie: (materiały dotyczące 1-ej Ogólnopolskiej Konferencji w sprawie Budownictwa Wiejskiego z dn. 26 lutego 1938 r.), red. F. Piaścik, Warszawa, s. 25–29.
Google Scholar

Nienałtowski Stanisław. 2007. Wsi spokojna… Życie codzienne wsi Białe i okolicznych oraz tamtejsze zwyczaje i obyczaje w okresie międzywojennym, Ciechanowiec.
Google Scholar

Nowarski Czesław. 2006. Chłopi polscy w podręcznikach historii 1945–1980, Kraków.
Google Scholar

Olędzki Jacek. 2016. Murzynowo: znaki istnienia i tożsamości kulturalnej mieszkańców wioski nadwiślańskiej XVIII–XX w., oprac. Ł. Smyrski, Warszawa.
Google Scholar

Orkan Władysław. 1927. Listy ze wsi, 2, Warszawa.
Google Scholar

Orzeł Tobiasz. 2014. Chłopskie budownictwo zagrodowe Raby Wyżnej i Bielanki w drugiej połowie XIX wieku i pierwszej połowie XX wieku, Kraków.
Google Scholar

Ossowski Stanisław. 1967. Lubenia, [w:] Z zagadnień psychologii społecznej, Warszawa, s. 301–333.
Google Scholar

Pamiętniki. 1935a. Pamiętnik nr 4 (Gospodarz dwudziestomorgowy w pow. ciechanowskim), [w:] Pamiętniki chłopów, seria I, Warszawa, s. 43–48.
Google Scholar

Pamiętniki. 1935b. Pamiętnik nr 6 (Gospodarz dwumorgowy w pow. skierniewickim), [w:] Pamiętniki chłopów, seria I, Warszawa, s. 55–61.
Google Scholar

Pamiętniki. 1935c. Pamiętnik nr 10 (Gospodarz na niepodzielonej schedzie szesnastomorgowej w pow. łęczyckim), [w:] Pamiętniki chłopów, seria I, Warszawa, s. 109–130.
Google Scholar

Pamiętniki. 1935d. Pamiętnik nr 16 (Bezrolny, niegdyś sklepikarz, obecnie zarobkujący różnemi zajęciami w pow. łódzkim), [w:] Pamiętniki chłopów, seria I, Warszawa, s. 203–227.
Google Scholar

Pamiętniki. 1935e. Pamiętnik nr 18 (Gospodarz na kupionem z zarobku gospodarstwie dziesięciomorgowem w pow. opatowskim), [w:] Pamiętniki chłopów, seria I, Warszawa, s. 247–263.
Google Scholar

Pamiętniki. 1935f. Pamiętnik nr 20 (Gospodarz na osadzie pięciomorgowej w pow. iłżeckim), [w:] Pamiętniki chłopów, seria I, Warszawa, s. 270–281.
Google Scholar

Pamiętniki. 1935g. Pamiętnik nr 32 (Gospodarz małorolny w pow. wołkowyskim), [w:] Pamiętniki chłopów, seria I, Warszawa, s. 434–452.
Google Scholar

Pamiętniki. 1935h. Pamiętnik nr 40 (Gospodarz dwudziestopięciomorgowy w pow. bydgoskim, [w:] Pamiętniki chłopów, seria I, Warszawa, s. 555–565.
Google Scholar

Piaścik Franciszek. 1938. Budownictwo mieszkaniowe na wsi, [w:] Zabudowa wsi i budownictwo wiejskie: (materiały dotyczące I-ej Ogólnopolskiej Konferencji w sprawie Budownictwa Wiejskiego z dn. 26 lutego 1938 r.), red. F. Piaścik, Warszawa, s. 30–38.
Google Scholar

Piekarski Czesław. 1937. Opieka lekarska nad matką i dzieckiem na wsi, [w:] W walce o zdrowie wsi polskiej: referaty wygłoszone na konferencji, poświęconej opiece lekarskiej na wsi, zwołanej przez Instytut Spraw Społecznych w Warszawie w dniach 31.I–1. i 2. II. 1937, red. M. Kacprzak, Warszawa, s. 136–142.
Google Scholar

Pigoń Stanisław. 1939. Wieś po wojnie, [w:] Na drogach i manowcach kultury ludowej: szkice, Lwów, s. 295–320.
Google Scholar

Płatek Jan. 1931. Wieś jako środowisko wychowawcze, [w:] Mysłakowski Zygmunt, Rodzina wiejska jako środowisko wychowawcze, Lwów, s. 35–100.
Google Scholar

Pokropek Marian. 1976. Budownictwo ludowe w Polsce, Warszawa.
Google Scholar

Posłuszna Małgorzata. 2007. Zdrowie społeczeństwa polskiego w środowisku wiejskim w II Rzeczypospolitej, [w:] Zdrowie i edukacja prozdrowotna społeczeństwa polskiego na przestrzeni XIX i XX wieku: wybrane aspekty, red. M. Posłuszna, Poznań, s. 78–113.
Google Scholar

Reinfuss Roman. 1990. Śladami Łemków, Warszawa.
Google Scholar

Sikoń Stanisław. 1975. Ciernista droga: wspomnienia, Warszawa.
Google Scholar

Słomka Jan. 1929. Pamiętniki włościanina: od pańszczyzny do dni dzisiejszych, Kraków.
Google Scholar

Solarz Ignacy. 1930. Wzajemne wpływy cywilizacyjne i kulturalne wsi i miasta, [w:] Kultura wsi: biuletyn XIII konferencji oświatowej poświęconej zagadnieniu kultury wiejskiej w Polsce (Łowicz, 10, 11, 12 stycznia 1930 r.), Warszawa 1930, s. 125–136.
Google Scholar

Sondel Jan. 1934. Braki gospodarcze i kulturalne wsi jako punkt zaczepny dla pracy społecznej, Lwów.
Google Scholar

Styk Józef. 1993. Chłopski świat wartości, Włocławek.
Google Scholar

Styk Józef. 1999. Chłopi i wieś polska w perspektywie socjologicznej i historycznej, Lublin.
Google Scholar

Styś Wincenty. 1947. Drogi postępu gospodarczego wsi: studium szczegółowe na przykładzie zbiorowości próbnej wsi Husowa, Wrocław.
Google Scholar

Szafrański Szymon. 1935. Wieś Polska: uwagi i spostrzeżenia, Warszawa.
Google Scholar

Szpak Ewelina. 2013. Mentalność ludności wiejskiej w PRL. Studium zmian, Warszawa.
Google Scholar

Szuterówna Joanna. 1939. Pogadanki w kołach gospodyń wiejskich, Kraków.
Google Scholar

Wołek-Wacławski Jan. 1937. Będziemyśl i Klęczany: rys historyczno-etnograficzny, Jaworów.
Google Scholar

Wrzos Konrad. 1985. Oko w oko z kryzysem: reportaż z podróży po Polsce, Warszawa.
Google Scholar

Zaremba Paweł. 1981. Historia dwudziestolecia (1918–1939), 2, Paryż.
Google Scholar

Zawistowicz-Adamska Kazimiera. 1951. Pomoc wzajemna i współdziałanie w kulturach ludowych, Łódź–Lublin.
Google Scholar

Zawistowicz-Adamska Kazimiera. 1958. Społeczność wiejska: wspomnienia i materiały z badań terenowych, Zaborów 1937–1938, Warszawa.
Google Scholar

Żarnowski Janusz. 1973. Społeczeństwo Drugiej Rzeczypospolitej 1918–1939, Warszawa.
Google Scholar

Żarnowski Janusz. 1999. Polska 1918–1939: praca, technika, społeczeństwo, Warszawa.
Google Scholar