Against Disease, Suffering, and Other Plagues: the Magic-healing Role of Thunderstones in the Middle Ages and Modern Times

Keywords: prehistoric stone products, Modern Times, Middle Ages, folk medicine, magic-medical meaning, thunderstones

Abstract

Prehistoric stone objects (most often Neolithic) referred to as ‘thunderstones’ in the Middle Ages and modern times have been assigned various meanings – primarily they are supposed to have been used to protect against lightning, fire, and other natural disasters. They have also found application in folk medicine and healing magic (protection against the harmful effects of disease and loss of fertility, and neutralisation of misfortune when it has already occurred). Trust in their magical (apotropaic) properties was probably associated with the belief that these objects originated from outside the sphere of the ‘tame’ world. Folklore and ethnographic data, as well as traces of use preserved in archaeological monuments, support a long tradition of therapeutic use of thunderstones, which is a pan-European phenomenon.

Downloads

Download data is not yet available.

References

Abramowicz A. 1979. Urny i ceraunie. Acta Archaeologica Lodziensia 27. Łódź.

Aguirre Sorondo A. 2013. El rayo y el trueno en Euskalerria / Lightnings and thunders: Protection elements. Kobie. Antropología cultural” 17, 135-150.

Andree R. 1889. Etnographische Parallelen und Vergleichen. Neue Folge. Leipzig.

Barnaś-Baran E. 2018. Naturalne metody leczenia dzieci i dorosłych w XIX w. w świetle rękopisu Stosława Łaguny (1833–1900). “Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio J – Paedagogia-Psychologia” 31(2), 11-24.

Barner W. 1957. Von Kultäxten, Beilzauber und rituellem Bohren. “Die Kunde. N.F” 8(3-4), 175-186.

Bartels M. 1893. Beiträge zum Steinbeil-Aberglauben in Nord-Deutschland. “Verhandlungen der Berliner Gesellschaft für Anthropologie, Ethnologie und Urgeschichte” 1893, 558-564.

Beuker J. 1997. Donderstenen in het museum. “Waardeel: Drents historisch tijdschrift” 17(4), 20-24.

Biegeleisen H. 1929. Lecznictwo ludu polskiego. Kraków.

Blas Cortina M. Á. de, Maya González J. L. 1974. Hachas pulimentadas en castros asturianos. “Boletín del Real Instituto de Estudios Asturianos” 28(81), 199-216.

Blas Cortina M. Á. de, Villa Valdés Á. 2007. La presencia no accidental de un hacha de talón en un fondo de hogar en el castro del Chao Samartín (Grandas de Salime, Asturias). In: J. Celis Sánchez, G. Delibes de Castro, J. Fernández Manzano, L. A. Grau Lobo (eds.), El hallazgo leonés de Valdevimbre y los depósitos del Bronce Final Atlántico en la Península Ibérica. León, 280-289.

Blinkenberg Ch. 1911. The Thunderweapon in Religion and Folklore. A Study in Comparative Archaeology. Cambridge.

Boges Th. 1910. Aus der Heidenzeit des braunschweigischen Landes. Braunschweig.

Burić T. 2015. “Strilni kamen” s Baba lokve / “Thunder stone” from Baba lokve site. “Archaeologia Adriatica” 9(1), 351-364.

Burke P. 2009. Kultura ludowa we wczesnonowożytnej Europie. Warszawa.

Carelli P. 1996. Blixtar och dunder, magiska under. Om åskstenstraditionen och förekomsten av stenåldersfynd i medeltida kulturlager. “Fornvännnen” 91(3), 153-170.

Carelli P. 1997. Thunder and Lightning, Magical Miracles. On the Popular Myth of Thunderbolts and the Presence of Stone Age Artefacts in Medieval Deposits. In: H. Andersson, P. Carelli, L. Ersgård (eds.), Visions of the Past. Trends and Traditions in Swedish Medieval Archaeology. Lund Studies in Medieval Archaeology 19. Riksantikvarieämbetet Arkeologiska undersökningar Skrifter 24. Stockholm, 393-417.

Cartailhac É. 1878. L’Âge de pierre dans les souvenirs et superstitions populaires. Paris.

Chadwick A. M. 2012. Routine Magic, Mundane Ritual: Towards a Unified Notion of Depositional Practice. “Oxford Journal of Archaeology” 31(3), 283-315.

Cherici A. 1989. Keraunia. “Archeologia Classica” 41, 329-382.

Ciubotaru S. 2002-2003. Elemente magice legate de tratamentul hemoriniei. “Anuar de Lingvistică și Istorie Literară” 42-43, 197-202.

Cosack E. 2004. Als die Steinbeile noch vom Himmel fielen. “Archäologie in Deutschland” 2004(1), 62-63.

Domańska A. 2016. Metody leczenia chorób wśród ludu polskiego w XIX wieku. Próba bilansu. “Zeszyty Wiejskie” 22, 309-322.

Duffin Ch. J., Pymm R. 2015a. A Survey of Artificial Pharmaceutical ‘Stones’ – Part 1. “Pharmaceutical Historian” 45(1), 2-9.

Duffin Ch. J., Pymm R. 2015b. A Survey of Artificial Pharmaceutical ‘Stones’ – Part 2. “Pharmaceutical Historian” 45(2), 28-33.

Durdík T. 1997. “Hromový klín” z hradu Křivoklátu. “Sborník Kruhu přátel muzea hl. m. Prahy” 1997(1), 107-110.

Dynin V. I. 2013. O ponyatii apotropeya, ili oberega. “Vestnik Voronezhskogo gosudarstvennogo universiteta. Seriya: Istoriya. Politologiya. Sotsiologiya” 1, 90-94.

Eijk G. van 2007. De dondersteen van Uden. Een neolithische bijl uit een middeleeuwse waterput. “Westerheem: Het tijdschrift voor Nederlandse archeologie” 56(4), 208-216.

Ellis Davidson H. R. 1965. Thor’s Hammer. “Folklore” 76(1), 1-15.

Evans J. 1897. The Stone Implements, Weapons and Ornaments of Great Britain. London, Bombay.

Farkaš M., Gregor M. 2016. K otázke niektorých kamenných brúsených nástrojov z Bratislavy-Devína. In: I. Bazovský (ed.), Zborník na pamiatku Magdy Fichlerovej. Zborník Slovenského národného múzea. Archeológia Supplementum 11. Bratislava, 35-43.

Foster G. M. 1976. Disease Etiologies in Non-Western Medical Systems. “American Anthropologist. New Series” 78(4), 773-782.

Frazer J. G. 1971. Złota gałąź 1. Warszawa.

Fröhlich J. 1992. Hromové klíny v jižních Čechách. “Výběr z prací členů Historického klubu při Jihočeském muzeu v Českých Budějovicích” 29(4), 237-245.

García Castro J. A. 1988. Mitos y creencias de origen prehistórico: «Las Piedras de Rayo». “Espacio, Tiempo y Forma. Serie 1: Prehistoria” 1, 427-443.

Gazin-Schwartz A. 2001. Archaeology and Folklore of Material Culture, Ritual, and Everyday Life. “International Journal of Historical Archaeology” 5(4), 263-280.

Gazin-Schwartz A., Holtorf C. 2005. ‘As long as ever I’ve known it ...’ On folklore and archaeology. In: A. Gazin-Schwartz, C. Holtorf (eds.), Archaeology and Folklore. London, New York, 2-23.

Geupel V. 1987. Ein Bauopfer aus Pockau, Kr. Marienberg. “Ausgrabungen und Funde” 32(1), 2-5.

Górny K. 1996. Czas i przestrzeń w magii leczniczej. “Literatura Ludowa” 40(2), 19-29.

Grønbeck I. A. 2016. En gave fra gudene? “Frá haug ok heiðni” 4, 19-22.

Grünzweig F. E. 2004. Runeninschriften auf Waffen: Inschriften vom 2. Jahrhundert n. Chr. bis ins Hochmittelalter.

Wiener Studien zur Skandinavistik 11. Wien.

Hála J. 2016a. Alföldi adatok a „mennykövek”-ről. In: J. Hála, Különös kövek, csodás csontok. Kilenc dolgozat a népi geológia köréből. Rudabánya, 41-68.

Hála J. 2016b. Ásványokkal és kőzetekkel kapcsolatos néprajzi adatok a Börzsönyből és környékéről. In: J. Hála, Különös kövek, csodás csontok. Kilenc dolgozat a népi geológia köréből. Rudabánya, 85-108.

Hall M. A. 2005. Burgh mentalities: a town-in-the-country case study of Perth, Scotland. In: K. Giles, C. Dyer (eds.), Town and Country in the Middle Ages: Contrasts, Contacts and Interconnections, 1100-1500. Leeds, 211-228.

Hammarstedt N. E. 1920. Svensk forntro och folksed i bild och ord. Stockholm.

Hammarstedt N. E. 1925. Donnerkeil. In: M. Ebert (ed.), Reallexikon der Vorgeschichte 2. Berlin, 444-448.

Heidelk-Schacht S. 1983. “Donnerkeile” aus dem Bezirk Neubrandenburg. “Ausgrabungen und Funde” 28(3), 105-109.

Helwing G. A. 1717. Lithographia Angerburgica. Regiomonti.

Hložek J., Menšík P. 2009. „Hromové klíny” z Kozího hrádku na Táborsku aneb „Účinné“ zajištění hradu před přírodní pohromou, nebo starší pravěké sídliště?. “Kuděj: Časopis pro kulturní dějiny” 1, 63-73.

Hložek J., Menšík P., Procházka M. 2015. Bauopfer im mittelalterlichen Böhmen. “Fines Transire” 24, 271-280.

Holtorf C. 2015. From Stonehenge to Las Vegas. Archaeology as Popular Culture. Walnut Creek, Lanham, New York, Toronto, Oxford.

Horoszkiewicz R. 1950. Toporki neolityczne w lecznictwie ludowym na Opolszczyźnie. “Z Otchłani Wieków” 19(9-10), 159-160.

Houlbrook C. 2019. ‘The Stone Axe from Way Back’: A Mutable Magical Object in Folklore and Fiction. “Folklore”

(2), 192-202.

Hraše J. K. 1898. Hromové klíny aneb kameny. “Český lid” 7(1), 82-83.

Hukantaival S. 2016. “For a Witch Cannot Cross Such a Threshold!” Building Concealment Traditions in Finland c. 1200–1950. Archaeologia Medii Aevi Finlandiae 23. Turku.

Hukantaival S. 2019. Ukonvaajojen monet kasvot – Luokittelu- ja tulkintakysymyksiä. In: J. Harjula, V. Immonen, J. Ruohonen (eds.), Puukenkien kopinaa.Henrik Asplundin juhlakirja. Karhunhammas 19. Turku, 345-381.

Hutschemakers S. 2008. Vóór de veearts kwam...Volksdiergeneeskunde van weleer. Leiden.

Jaguś I. 2001. Lecznictwo ludowe w Polsce w XX wieku – czynniki i kierunek przemian. “Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio I – Philosophia-Sociologia” 26(13). 175-187.

Jastrzębski J. 1996. Z badań nad ludowym lecznictwem zwierząt w północno-wschodniej Polsce w XIX i XX wieku. “Studia Łomżyńskie” 6, 255-269.

Jeszke J. 1993. Lecznictwo ludowe w Wielkopolsce w XIX i XX wieku. Czynniki i kierunki przemian. “Medycyna Nowożytna: Studia nad historią medycyny” 1(1), 83-120.

Johanson K. 2009. The Changing Meaning of ‘Thunderbolts’. “Folklore. Electronic Journal of Folklore” 42, 129-174.

Johanson K. 2018. Missing Interpretations. Natural and Residual Finds in Estonian Archaeological Collections. Dissertationes Archaeologiae Universitatis Tartuensis 8. Tartu.

Kajkowski K. 2020. Między sferą niebiańską a zaświatami. Rola artefaktów pradziejowych w kulturze wczesnośredniowiecznych Pomorzan. In: A. Kasprzak, A. Kuczkowski, M. Krzepkowski (eds.), Archaeologia Pomoranica

Musealia. Studia z okazji 80. urodzin Ignacego Skrzypka. Koszalin, 301-332.

Kaufmann D. 1936. Vorgeschichtliche Steinwerkzeuge im Volksglauben. “Der Spatenforscher” 1(4), 29-35.

Kędzierzawski W. 2009. Codzienność jako kategoria antropologiczna w perspektywie historii kultury. Opole.

Kharuzin N. N. 1894. Iz materialov, sobrannykh sredi krest’yan Pudozhskogo uyezda Olonetskoy gubernii. “Olonetskiy sbornik. Materialy dlya istorii, geografii, statistiki i etnografii Olonetskogo kraya” 3, 302-346.

Kieckhefer R. 2001. Magia w średniowieczu. Kraków.

Klecanda J. 1901. Hromové kameny (předhistorické mlaty) v XV. a XVI věku. “Český lid” 10(3), 214-215.

Kłonkowska A. M. 2006. Myślenie mityczne, magiczne i racjonalne. In: M. Gajewska, B. Lange, D. Nawrot (eds.), Między filozofią a przyrodoznawstwem. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Ludwikowi Kostro. Gdańsk, 231-244.

Knight M. G., Boughton D., Wilkinson R. E. 2019. Objects of the Past in the Past. In: M. G. Knight, D. Boughton, R. E. Wilkinson (eds.), Objects of the Past in the Past Investigating the Significance of Earlier Artefacts in Later Contexts. Oxford, 1-18.

Koudelka F. 1882. Die Donnersteine als Medicin bei den mährischen Slaven. “Mittheilungen der Anthropologischen Gesellschaft in Wien” 12 (NF 2), 159-160.

Kunnas-Pusa L. 2016. Tärvellyt ja kaaputetut – Kivikautiset irtolöydöt Jaakkiman pitäjästä ja kivikauden esineiden keräily 1800–1900-lukujen vaihteessa. “Muinaistutki” 4, 2-17.

Kurasiński T. 2021. Kamienie zrodzone z pioruna. O nietypowej formie recyklingu w średniowieczu i czasach nowożytnych. “Przegląd Archeologiczny” 69, 5-62.

Kurasiński T. forthcoming. Proshloye sokhraneno v kamne. O neobychnom oruzhii srednevekov’ya i sovremennosti.

Kurasiński T., Purowski T., Skóra K. 2015. Reuse of Prehistoric Items in the Early Middle Ages: The Example of the Cemetery in Lubień, Voivodeship Łódź. “Archaeologia Polona” 48(2010), 139-165.

Kurasiński T., Skóra K. 2020. From the past into the future – archaica as a research problem (on the basis of medieval

and modern period finds from Central-Eastern Europe) / Z przeszłości w przyszłość – archaika jako problem badawczy (na podstawie średniowiecznych i nowożytnych materiałów z Europy Środkowo-Wschodniej). In: M. Bogucki, A. Dymowski, G. Śnieżko (eds.), Silvers of the Antiquity. The Use of Ancient Coins in Central, Eastern and Northern Europe in the Medieval and Modern Periods / Okruchy starożytności. Użytkowanie monet antycznych w Europie Środkowej, Wschodniej i Północnej w średniowieczu i w okresie nowożytnym. Warszawa, 301-366.

Kurtz H. 1928. Eine Steinaxt der ältesten Eisenzeit aus Lugnian Kreis Oppeln. “Oppelner Heimatblatt” 4(6), 1-2.

Labatt M. A. 2018. Turning an Axe on Its Head. A Journal of Decorative Arts. “Design History and Material Culture” 25(2), 160-175.

Libera Z. 2003. Znachor w tradycjach ludowych i popularnych XIX-XX wieku. Wrocław.

Libera Z. 2014. Semiotyka medycyny we wczesnej nowożytności a etnosemiotyka w etnomedycynie XIX-XX wieku. “Rocznik Antropologii Historii” 4(1), 57-91.

Lovisato D. 1878. Di alcune azze, scalpelli, martelli e ciottoli dell’epoca della pietra trovati nella Provincia di Catanzaro. “Bollettino della Societa Adriatica di Scienze Naturali in Triste” 3, 475-505.

Łapo J. M. 2008. Ludowa wizja przeszłości Mazur. Stanowiska archeologiczne i miejsca o znaczeniu historycznym na dawnym pograniczu galindzko-jaćwieskim w świadomości Mazurów (XVI w. – I połowa XX w.). Olsztyn.

MacLeod M., Mees B. 2006. Runic Amulets and Magic Objects. Woodbridge.

Mainka-Mehling A. 2009. Hinweise auf frühmittelalterlichen „Aberglauben”? Eine Kritik am Beispiel der Altstücke im Grab. “Ethnographisch-Archäologische Zeitschrift” 50(1-2), 131-138.

Malinowski B. 1990, Mit, magia, religia. Dzieła 7. Warszawa.

Marczewska M. 2012. Ja cię zamawiam, ja cię wypędzam... Choroba. Studium językowo-kulturowe. Kielce.

Marczewska M. 2019. Choroba – obraz utrwalony w tekstach folkloru polskiego. In: S. Konarska-Zimnicka, L. Kostuch, B. Wojciechowska (eds.), Medicina antiqua, mediaevalis et moderna. Historia – filozofia – religia. Kielce, 343-356.

Mauss M. 2001. Socjologia i antropologia. Warszawa.

Mehling A. 1998. Archaika als Beigaben. Studien an merowingerzeitlichen Gräberfeldern. Rahden/Westfalen.

Meinecke M. 2014. Cerauniae – Donnerkeile. In: U. Veit, M. Wöhrl (eds.), Donnerkeil – Opfermesser – Thrängefäß. Die archäologischen Objekte aus der Sammlung der Leipziger Apothekerfamilie Linck (1670-1807) im Naturalienkabinett Waldenburg (Sachsen). Leipzig, 49-51.

Menšík P. 2018. Nový nález „hromového klínu“ ze Železné Rudy, okr. Klatovy. “Archeologie západních Čech” 9(1), 29-31.

Merrifield R. 1987. The Archaeology of Ritual and Magic. London.

Montelius O. 1906. Kulturgeschichte Schwedens von den ältesten Zeiten bis zum elften Jahrhundert nach Christus. Leipzig.

Moszyński K. 1967. Kultura ludowa Słowian 2: Kultura duchowa 1. Warszawa.

Muhonen T. 2006. Kolme ajallista näkökulmaa ukonvaajoihin. Kivikauden kiviesineet myöhempien aikojen kuriositeetteina. “Kuriositeettikabi.net” 2006(3), 1-23.

Musiatewicz J. 2003. Święte słowa i “biotoki”. Eklektyczny charakter lecznictwa ludowego. In: Ł. Smyrski, M. Zowczak (eds.), Podole i Wołyń. Szkice etnograficzne. Warszawa, 175-187.

Musin A. E., Żeltowa M. N., Tarabardina O., Tianina E. A. 2018. Kamienne artefakty z epoki neolitu i wczesnej epoki żelaza jako amulety średniowiecznego Nowogrodu. In: S. Rosik, S. Jędrzejewska, K. Kollinger (eds.), Hierofanie, wierzenia, obrzędy... Kultura symboliczna w średniowieczu między pogaństwem a chrześcijaństwem. Materiały V Kongresu Mediewistów Polskich 2. Rzeszów, 13-41.

Ofrim A. 2019. Attitudes Towards Prehistoric Objects in Romanian Folk Culture (19th-20th Century). “Swedish Journal of Romanian Studies” 2(1), 92-109.

Olbrich K. 1987. Donnerkeil. In: H. Bächtold-Stäubli, E. Hoffmann-Krayer (eds.), Handwörterbuch des deutschen Aberglaubens 2. Berlin, New York, 325-331.

Palliardi J. 1889. Zažehnávání hromovým kamenem. “Časopis Vlastivědného spolku muzejního v Olomouci” 6(22), 87.

Pedrosa J. M. 2009. Jussieu, Feijoo y las piedras del rayo, o la razón moderna frente a la vieja superstición. “Revista Murciana de Antropología” 16, 245-270.

Penkala-Gawęcka D. 1994a. Antropologiczne spojrzenie na chorobę jako zjawisko kulturowe. “Medycyna Nowożytna: Studia nad historią medycyny” 1(2), 5-16.

Penkala-Gawęcka D. 1994b. Antropologia medyczna a etnofarmakologia. “Lud” 77, 13-21.

Penkala-Gawęcka D. 1995. Medycyna ludowa i komplementarna w polskich badaniach etnologicznych. “Lud” 78, 169-191.

Penney S. H. 1976. Axes, Arrowheads and Other Antiquities in Irish Folklore. “Ulster Folklife” 22, 70-75.

Plessingerová A., Vařeka P. 1999. Bouře, hromový kámen v lidových představách, víře a obyčejích. In: L. Tarcalová (ed.), Kult a živly. Sborník příspěvků z konference karpatologické komise pro lidové obyčeje MKKK konané ve Vsetíně v roce 1999. Uherské Hradiště, 207-213.

Pokrovskiy F. V. 1899. Arkheologicheskaya karta Kovenskoy gubernii. Vil’na.

Pymm R. 2017. ‘Serpent stones’: myth and medical application. In: C. J. Duffin, C. Gardner-Thorpe, R. T. J. Moody (eds.), Geology and Medicine: Historical Connections. London, 163-180.

Pymm R. 2020. Snakestones in Early Modern Medicine and Society. “Pharmaceutical Historian” 50(4), 129-145.

Quast D. 2011. Ein Steinbeil mit magischer Inschrift aus der Sammlung des Prinzen Christian August von Waldeck. “Archäologisches Korrespondenzblatt” 41(2), 249-261.

Quintía Pereira R. 2009. A pedra da pezoña e outras pedras sandadoras da cultura popular galega. Grupo de Estudos Etnográficos Serpe Bichoca. http://www.galiciaencantada.com/archivos/docs/1555_Apedradapezo%C3%B1aeoutraspedrassandadorasdaculturapopulargalega.pdf. Available online: 15.04.2020.

Rajewski M. 2006. Antropologia i archeologia: wybrane problemy współpracy. In: W. Kozak-Zychman, J. Gurba (eds.), Rola i znaczenie nauk pomocniczych archeologii. Lublin, 81-99.

Ramminger B. 2007. Blitzschutz und Fruchtbarkeitsspender: noch einmal zu den „Donnerkeilen”. “Denkmalpflege und Kulturgeschichte” 2007(4), 11-13.

Rapan Papeša A. 2020. Magic or Practicality? “Antiquities” in Avar Period Graves in Eastern Croatia. In: S. Krznar, T. Sekelj Ivančan, J. Belaj, T. Tkalčec (eds.), Life and Death inMedieval and Early Modern Times. Proceedings of the 5th International Scientific Conference of Mediaeval Archaeology of the Institute of Archaeology Zagreb, 6th and 7th June 2018. Zagreb, 17-31.

Reitinger J. 1976. “Donnerkeile” aus Oberösterreich und Salzburg. “Archaeologia Austriaca” 13-14, 511-546.

Ribon P. 1993. Pierres qui guérissent (eaux, animaux, végétaux, divinités). Lyon.

Rúa Aller F. J., García Armesto M. J. 2010. Usos y creencias de las piedras de rayo de León. “Revista de Folklore” 344, 61-68.

Rustoiu A. 2015a. Magic and Memory: Prehistoric and Roman “Antiquities”: Avar Period Graves from the Carpathian Basin. “Transylvanian Review” 24, Supplement 2, 247-263.

Rustoiu A. 2015b. Shooting the Evil. “Scythian” Arrowheads in Avar Age Graves from the Carpathian Basin. In: C. Cosma (ed.), Warriors, Weapons, and Harness from the 5th-10th Centuries in the Carpathian Basin. Cluj-Napoca, 89-106.

Sachße C. 2006. Donnerkeile in der Apotheke. “Deutsche Apothekenmuseum” 31(1), 5.

Sachße C. 2008. Mit der Streitaxt gegen die Gelbsucht? Archaeologica als Arzneimittel in historischer Zeit. In: F. Falkenstein, S. Schade-Lindig, A. Zeeb-Lanz (eds.), Kumpf, Kalotte, Pfeilschaftglätter. Zwei Leben für die Archäologie. Gedenkschrift für Annemarie Häußer und Helmut Spatz. Internationale Archäologie – Studia honoraria 27. Rahden/Westf., 227-244.

Saintyves P. 1936. Pierres magiques: Bétyles, Haches-Amulettes et Pierres de Foudre. Traditions savantes et Traditions populaires. Paris.

Schoknecht U. 1964. Kurze Fundberichte 1963. Bezirk Neubrandenburg. “Bodendenkmalpflege in Mecklenburg” 1964, 353-389.

Sedova M. V. 1957. Amulet iz drevnego Novgoroda. “Sovetskaya arkheologia” 1957(4), 166-167.

Seyfahrt C. 1913. Aberglaube und Zauberei in der Volksmedizin Sachsens. Ein Beitrag zur Volkskunde des Königsreichs Sachsen. Leipzig.

Sheridan A., Pailler Y., Pétrequin P., Errera M. 2011. Old Friends, New Friends, a Long-lost Friend and False Friends: Tales from Project JADE. In: V. Davis, M. Edmonds (eds.), Stone Axe Studies 3. Oxford, 411-426.

Shevelev V. V. 2005. Gromovye strely” proroka Il’ia. Ėtnograficheskie realii. “Zhivaia starina” 1, 2-3.

Sklenář K. 1999. Hromové klíny a hrnce trpaslíků. Z pokladnice české folklorní archeology. Praha.

Skóra K., Kurasiński T. 2012 Nietypowe przedmioty w wyposażeniu dwóch pochówków z cmentarzyska wczesnośredniowiecznego w Radomiu, st. 4. “Światowit” 9(L)/B, 193-212.

Skutil J. 1932. Dva přispěvky k československému folkloru prehistorickému. “Český lid” 32, 35-52.

Søvsø M., Søvsø M. H., Siggaard A. L. 2016. Om hugorme, dyrekranier og tordensten – bygningsofre og andre skikke med dybe rødder i folketroen. “By Marsk og Geest” 28, 57-89.

Søyland K. 2017. Toresteinar. Ei undersøking av utbreiinga av eldre gjenstander av stein, sekundært deponert i jernalderkontekstar i Vest-Noreg. Bergen. http://bora.uib.no/handle/1956/17518. Available online 10.04.2020.

Stein R. L., Stein Ph. L. 2010. The Anthropology of Religion, Magic and Witchcraft. London, New York.

Swienko H. 1981. Religia i religie. Warszawa.

Szczepanik P. 2016. Choroba jako kara za wystąpienie przeciw bogom. Przykłady z przedchrześcijańskiej Słowiańszczyzny. In: E. Nowina-Sroczyńska, S. Latocha, T. Siemiński (eds.), Oblicza choroby w czasach płynnej nowoczesności. Bytów, Łódź, 24-35.

Szczepański S. 2010. Kamień i skała w mitologii, wierzeniach i obyczajowości ludów indoeuropejskich. In: R. Klimek, S. Szczepański (eds.), Kamienie w historii, kulturze i religii. Olsztyn, 7-23.

Šimek F. 1909. O hromovém kameni. “Český lid” 18, 458-459.

Šimek M. 2010. „Kamena strela” u srednjovjekovnoj utvrdi?. “Zbornik Soboškega muzea” 15,135-149.

Toeppen M. 1867. Aberglauben aus Masuren mit einem Anhange, enthaltend: Masurische Sagen und Mährchen. Danzig.

Tolstoy N. I. 1995. Gromovaya strela. In: N. I. Tolstoy (ed.), Slavyanskie drevnosti 1. Moskva, 561-563.

Tyanina E. A. 2018. K voprosu o kul’te Peruna v Novgorodskoy zemle (po materialam arkheologicheskogo issledovaniya Novgoroda). “Colloquia Russica” 1(8), 59-72.

Ungerman Š. 2009. Archaika in den frühmittelalterlichen Gräbern in Mähren. In: P. Maříková Vlčková, J. Mynářová, M. Tomášek (eds.), My Things changed Things. Social Development and Cultural Exchange in Prehistory, Antiquity, and the Middle Ages. Prague, 224-256.

Vasks A. 2003. The Symbolism of Stone Work-axes (Based on Material from the Daugava Basin). “Archaeologia Lituana” 4, 27-32.

Verhart L. 2015. Vuurstenen werktuigen. In: T. Derks, B. de Fraiture (eds.), Een Romeins heiligdom en een vroegmiddeleeuws grafveld bij Buchten (L). Verslag van een archeologisch noodonderzoek (1976). Amersfoort, 83-86.

Verhart L. 2016. Vondsten, vindplaatsen en verhalen: geneeskrachtige bijlen. “De Maasgouw” 135, 6-10.

Verhart L., Creemers G., Dreesen R., Goemaere E. 2021. Een donderbijl tussen de panlatten: een hamerbijl van het Muntendam-type I met een bijzonder verhaal (Soerendonk, gemeente Cranendonck, prov. Noord-Brabant, Nederland). “LUNULA. Archaeologia protohistorica” 24, 7-11.

Walęciuk-Dejneka B. 2005. Magiczne sposoby leczenia w tradycyjnej medycynie ludowej. Symbolika słów i gestów w aktach zażegnywania, zaklinania i zamawiania choroby. In: E. Łoch, G. Wallner (eds.), Między literaturą a medycyną. Lublin, 67-76.

Waszk B. 2014. Lithoglyphi artefacti– Gemachte Formen oder Bildsteine. In: U. Veit, M. Wöhrl (eds.), Donnerkeil – Opfermesser – Thrängefäß. Die archäologischen Objekte aus der Sammlung der Leipziger Apothekerfamilie Linck (1670-1807) im Naturalienkabinett Waldenburg (Sachsen). Leipzig, 41-43.

Watte J.-P., Jullien M. 2007. Un biface employe comme “ceraunie” ou “pierre de foudre” a Livet-sur-Authou (Eure). “Haute-Normandie Archéologique” 12, 5-8.

Wdowiak L., Wysokiński P. 2013. Piorunowe strzałki, grzmoty i gromy w medycynie ludowej na ziemiach polskich w okresie rozbiorów. In: M. Z. Felsmann, J. Szarek, M. Felsmann (eds.), Dawna medycyna i weterynaria. Środowisko a człowiek. Chełmno, 519-545.

Wójtowicz M. 2012. Magiczne funkcje liczby trzy w medycynie ludowej. “Acta Humana” 3(1), 111-122.

Zając P. 2003. „Nadprzyrodzone” w kulturze ludowej. In: E. Przybył (ed.), Nadprzyrodzone. Kraków, 85-98.

Zimoń H. 2011. Terminy „magia” i „czarownictwo” w świetle badań etnologicznych i religioznawczych. “Roczniki Teologii Fundamentalnej i Religiologii” 3(58), 167-197.

Published
2021-12-13
How to Cite
Kurasiński, T. (2021). Against Disease, Suffering, and Other Plagues: the Magic-healing Role of Thunderstones in the Middle Ages and Modern Times. Fasciculi Archaeologiae Historicae, 34, 7-24. https://doi.org/10.23858/FAH34.2021.001
Section
Articles