Geometrzy ekonomii królewskich w Wielkim Księstwie Litewskim za panowania Stanisława Augusta

Stanisław Zawadzki

doi:10.23858/KHKM74.2026.1.002

Opublikowane: 2026-06-29

Tom 74 Nr 1 (2026)

Geometrzy ekonomii królewskich w Wielkim Księstwie Litewskim za panowania Stanisława Augusta

Stanisław Zawadzki

Kwartalnik Historii Kultury Materialnej

Dział: Studia i materiały

https://doi.org/10.23858/KHKM74.2026.1.002

Abstrakt

W artykule omówiono zespoły specjalistów pracujących w departamentach geometrycznych ekonomii grodzieńskiej, olickiej, szawelskiej i brzesko-kobryńskiej, a także określono ich uposażenie. Udało się zidentyfikować 91 osób z czasów panowania Stanisława Augusta. Pierwszą część artykułu poświęcono charakterystyce departamentów geometrycznych w ekonomiach. Wynika z niej, że najwięcej pracowników zatrudniano w ekonomii grodzieńskiej, ale najwyższe zarobki oferowano w ekonomii brzesko-kobryńskiej. W drugiej części pracy przedstawiono sylwetki kilku geometrów, o których udało się odnaleźć dokładniejsze dane. Józef Markiewicz stał na czele grodzieńskiego departamentu geometrycznego. Był on autorem dwóch imponujących map, przedstawiających ekonomie grodzieńską i olicką. Kierował też szkołą mierniczych w Grodnie, której absolwenci realizowali projekt mierniczy w ekonomiach WKL. Michał Połchowski był geometrą w ekonomii brzesko-kobryńskiej i oprócz odwzorowań tychże dóbr, wyrysował również zbiór jedenastu map przedstawiających trasę przejazdu Stanisława Augusta na sejm do Grodna w 1784 r., wiodącą przez ekonomię brzesko-kobryńską.

Słowa kluczowe:

pomiary, mapy, Antoni Tyzenhauz, Michał Połchowski, Józef Markiewicz, Kanał Królewski

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Zawadzki, S. (2026). Geometrzy ekonomii królewskich w Wielkim Księstwie Litewskim za panowania Stanisława Augusta. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 74(1), 31–60. https://doi.org/10.23858/KHKM74.2026.1.002

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Alexandrowicz Stanisław. 2012. Kartografia Wielkiego Księstwa Litewskiego od XV do połowy XVIII wieku, Warszawa.
Google Scholar

Alexandrowicz Stanisław. 2007. Przydatność źródeł kartograficznych dla badań nad historią ziem Rzeczypospolitej Obojga Narodów XVI-XVII w., [w:] Człowiek wobec miar i czasu w przeszłości, red. P. Guzowski, M. Liedke, Kraków, s. 221–236.
Google Scholar

Alexandrowicz Stanisław. 2009. Dziedzictwo kartografii wojskowej ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego. Jej funkcje źródłowe i polityczne na tle kartografii Europy Wschodniej XVI-XVII wieków, [w:] Środowiska kulturotwórcze i kontakty kulturalne Wielkiego Księstwa Litewskiego od X do XIX wieku, red. U. Augustyniak, Warszawa, s. 191–204.
Google Scholar

Buczek Karol. 1963. Dzieje kartografii polskiej od XV do XVIII w. Zarys analityczno-syntetyczny, Wrocław.
Google Scholar

Buczek Karol. 2003. Kartograf króla Stanisława Augusta. Życie i dzieła, [w:] Karol Perthées (1739-1815). Kartograf Pierwszej Rzeczypospolitej i entomolog, red. J. Pawłowski, „Rozprawy z dziejów nauki i techniki”, 14, Warszawa, s. 21–134.
Google Scholar

Buczek Karol. 1935. Prace kartografów pruskich w Polsce za czasów króla Stanisława Augusta na tle współczesnej kartografii polskiej, „Prace Komisji Atlasu Historycznego Polski”, 3, Kraków, s. 115–321.
Google Scholar

Čelkis Tomas. 2011. Privačios žemėvaldos ribų nustatymas ir žymėjimas XV–XVI a. Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje, [w:] Istorijos šaltinių tyrimai, red. D. Antanavičius. Vilnius, 3, s. 31–58.
Google Scholar

Čelkis Tomas, Karpova Valentina. 2012. Lietuvos Didžiajai Kunigaikštystei priklausiusių žemių „veidrodžiai“: du neskelbti XVII a. pirmos pusės žemėvaldos žemėlapiai, „Istorija”, 2, s. 53–65.
Google Scholar

Čelkis Tomas, Karpova Valentina. 2013. Bažnytinės žemėvaldos pavyzdys: trys vienos teritorijos XVII-XIX amžiaus planai, „Lietuvos istorijos studijos”, 32, s. 159–172.
Google Scholar

Čelkis Tomas. 2015. 1788 m. Lietuvos Didžiosios Kunigaikštystės ir Prūsijos karalystės sienos žemėlapis, [w:] Krikščionių visuomenės raidos atodangos LDK vakarinėje dalyje ir Prūsijoje: nuo užuomazgos iki brandos, red. M. Ščavinskas, Klaipėda, s. 254–263.
Google Scholar

Čelkis Tomas, Karpova-Čelkienė Valentina. 2017. Reading signs: manuscript cartography sources of the 16th-19th century from the Vilnius University Library, „e-Perimetron”, 12, 2, s. 40–52.
Google Scholar

Čelkis Tomas. 2020. Du dokumentai apie kartografo kasdienybę XVII a. Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje (šaltinių publikacija), „Knygotyra”, 74, s. 229–238.
Google Scholar

Čelkis Tomas. 2021. Archyvinės smulkmenos. Ką pasakoja 1701 m. kartografinis šaltinis apie Lietuvos Didžiąją Kunigaikštystę?, „Knygotyra”, 77, s. 331–366.
Google Scholar

Czerny Andrzej. 2015. Powstanie i etapy rozwoju map topograficznych do końca XIX wieku, [w:] Dawne mapy topograficzne w badaniach geograficzno-historycznych, red. A. Czerny, Lublin.
Google Scholar

De Ronke Eugeniusz. 2004. Do Wielmożnego Jarockiego, profesora Królewskiego Warszawskiego Uniwersytetu niektóre uwagi względem Puszczy Białowieskiej, [w:] P. Daszkiewicz, B. Jędrzejewska, T. Samojlik, Puszcza Białowieska w pracach przyrodników 1721-1831, Warszawa, s. 144–147
Google Scholar

Hedemann Otton. 1939. Dzieje Puszczy Białowieskiej w Polsce przedrozbiorowej (w okresie do 1798 roku), Warszawa.
Google Scholar

Inwentarze. 2018. Inwentarze Guberni Szczeberskiej, oprac. G. Krupiński, Augustów.
Google Scholar

Korzon Tadeusz. 1897. Wewnętrzne dzieje Polski za Stanisława Augusta (1764–1794). Badania historyczne ze stanowiska ekonomicznego i administracyjnego, 2, Kraków.
Google Scholar

Kościałkowski Stanisław. 1970. Antoni Tyzenhauz, podskarbi nadworny litewski, 1, Londyn.
Google Scholar

Kościałkowski Stanisław. 1971. Antoni Tyzenhauz, podskarbi nadworny litewski, 2, Londyn.
Google Scholar

Mikoś Michael J. 1992. Monarchs and Magnates: Maps of Poland in the Sixteenth and Eighteenth Centuries, [w:] Monarch, Ministers and Maps, red. D. Buisseret, Chicago, s. 168–181.
Google Scholar

Moroz Małgorzata. 1998. Działalność Józefa Markiewicza w Ekonomii Grodzieńskiej za rządów Antoniego Tyzenhauza, „Białostocczyzna”, 13, 1, s. 15–29.
Google Scholar

Ochrona. 2005. Ochrona i łowy. Puszcza Białowieska w czasach królewskich, red. T. Samojlik, Białowieża.
Google Scholar

Olszewicz Bolesław. 2003. Kartografia Polska XVIII wieku (Przegląd chronologiczno-bibliograficzny), Warszawa.
Google Scholar

Samojlik Tomasz. 2005. Stanisław August Poniatowski w Puszczy Białowieskiej (30 sierpnia — 2 września 1784 roku), „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 53, 1, s. 35–52.
Google Scholar

Stoksik Janina Mirosława. 2013. Geometrzy małopolscy do końca XVIII wieku. Z dziejów geodezji i kartografii wielkoskalowej w Polsce, Kraków.
Google Scholar

Szady Bogumił. 2013. Działalność Michała Jerzego Poniatowskiego na rzecz rozwoju kartografii polskiej w: Kamienie milowe w kartografii, red. J. Ostrowski i P.E. Weszpiński, Warszawa (Z dziejów kartografii, 17), s. 183–192.
Google Scholar

Szaniawska Lucyna, Administrative Cartography in Poland, [w:] Cartography in the European Enlightenment, The history of cartography, 4, red. M.H. Edney i M.S. Pedley, Chicago, s. 69–70.
Google Scholar

Šmigelskytė-Stukienė Ramunė. 2008. Išmatuoti erdves: Ribų komisijų įkūrimas ir veikla 1791–1792 m. w: Viešosios ir privačiosios erdvės XVIII amžiaus Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje.
Google Scholar

Mokslinių straipsnių rinkinys, red. R. Šmigelskytė-Stukienė, Vilnius, s. 223–251.
Google Scholar

Volumina Legum. 1860. Volumina legum. Przedruk zbioru praw staraniem xx. pijarow w Warszawiem od roku 1732 do roku 1782, wydanego, 7, 9, Petersburg.
Google Scholar

Volumina Legum. 1952. Volumina legum, 10: Konstytucje sejmu grodzieńskiego z 1795 roku, wyd. Z. Kaczmarczyk i in., Poznań.
Google Scholar

Volkaŭ Mikola. 2011. Plany Słucka XVII-XIX stst., [w:] Gistaryčnaâ ŭrbanistyka: asnovy metadalogii i krynicaznaŭčaâ baza, red. I.W. Sorkin i in., Grodna, s. 190–194.
Google Scholar

Wiśniewski Jerzy. 1967. Dzieje osadnictwa w powiecie augustowskim od XV do końca XVIII wieku, [w:] Studia i materiały do dziejów Pojezierza Augustowskiego, red. J. Antoniewicz, s. 13–288.
Google Scholar

Zaręba Ryszard. 1962. „Ogrody do polowania” w Puszczy Białowieskiej w czasach Stanisława Augusta Poniatowskiego, „Sylwan”, 106, 2, s. 81–83.
Google Scholar

Zawadzki Stanisław. 2023. Projekt mapowania ekonomii królewskich w Wielkim Księstwie Litewskim w II poł. XVIII w. — cele, metody, efekty, „Studia Geohistorica”, 11, s. 142–158.
Google Scholar

Zawadzki Stanisław, Jędrzejewska Bogumiła. 2023. How Białowieża Forest preserved its primevalness? The development of management and protection in the fourteenth−eighteenth centuries, „Scandinavian Journal of Forest Research”, 38, 6, s. 380–391.
Google Scholar

Związek Tomasz, Brykała Dariusz. 2022. Rzeka, młyny, wyspy i siano. Późnonowożytna mapa okolic Broku nad Bugiem w kontekście procesów środowiskowych, „Studia Geohistorica”, 10, s. 28–52.
Google Scholar