Budowa, utrzymanie i funkcjonowanie ratuszy w mniejszych miastach Korony do końca XVI w. — obserwacje wstępne

Maciej Radomski

doi:10.23858/KHKM73.2025.4.001

Published: 2025-12-30

Vol. 73 No. 4 (2025)

The construction, maintenance, and functioning of town halls in smaller towns of the Kingdom of Poland until the end of the sixteenth century: preliminary observations

Maciej T. Radomski

The Quarterly of the History of Material Culture

Section: Studies and Materials

https://doi.org/10.23858/KHKM73.2025.4.001

Abstract

The article investigates the processes of constructing, financing, and maintaining town halls in smaller towns of the Kingdom of Poland up to the end of the sixteenth century. Based on written sources — principally urban charters and municipal records —
alongside archaeological and architectural evidence, it analyses construction chronologies, the role of town owners, and the financial obligations associated with both the erection and the upkeep of these buildings. Particular attention is paid to the frequent
impermanence of town halls, which stemmed, among other factors, from recurrent fires and the limited resources of urban communities.

Keywords:

Kingdom of Poland, chartered town, town hall, Middle Ages, sixteenth century, urbanization

Download files

pdf (Język Polski)

Citation rules

Radomski, M. (2025). The construction, maintenance, and functioning of town halls in smaller towns of the Kingdom of Poland until the end of the sixteenth century: preliminary observations. The Quarterly of the History of Material Culture, 73(4), 471–483. https://doi.org/10.23858/KHKM73.2025.4.001

Cited by / Share

Licence

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.

References

Albin Janusz. 1963. Rzemiosło i handel miasta Kraśnika w XVI i XVII w., [w:] Z dziejów powiatu kraśnickiego. Materiały z sesji naukowej, red. K. Myśliński, J.R. Szaflik, Lublin, s. 77–98.
Google Scholar

Albrecht Stephan. 2004. Mittelalterliche Rathäuser in Deutschland. Architektur und Funktion, Darmstadt.
Google Scholar

AHP. 1966. Atlas Historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku, 3: Województwo lubelskie w drugiej połowie XVI wieku, oprac. S. Wojciechowski, Warszawa.
Google Scholar

AHP. 1973. Atlas Historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku, 7: Mazowsze w drugiej połowie XVI wieku, red. W. Pałucki, Warszawa.
Google Scholar

AHP. 1993. Atlas Historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku, 2: Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku, red. W. Pałucki, Warszawa.
Google Scholar

AHP. 2008. Atlas Historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku, 1: Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku, red. H. Rutkowski, Warszawa.
Google Scholar

AHP. 2017a. Atlas Historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku, 4: Wielkopolska w drugiej połowie XVI wieku, red. K. Chłapowski, M. Słoń, Warszawa.
Google Scholar

AHP. 2017b. Atlas Historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku, 5: Województwo sieradzkie i województwo łęczyckie w drugiej połowie XVI wieku, red. K. Chłapowski, M. Słoń, Warszawa.
Google Scholar

AHP. 2021. Atlas Historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku, 6: Kujawy i ziemia dobrzyńska w drugiej połowie XVI wieku, red. W. Duży, Warszawa.
Google Scholar

Balińska Grażyna. 1981. Rozwój urządzeń handlowych i administracyjnych w blokach śródrynkowych miast śląskich do końca XV w., „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 26, s. 127–156.
Google Scholar

Bartoszewicz Agnieszka. 2014. Ratusz w małych miastach polskich w XV–XVI wieku, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych”, 74, s. 161–172.
Google Scholar

Becker Paul. 1930. Geschichte der Stadt Meseritz, Meseritz.
Google Scholar

Bogucka Maria, Samsonowicz Henryk 1986. Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, Wrocław.
Google Scholar

Czerner Rafał. 2002. Zabudowy rynków. Średniowieczne bloki śródrynkowe wybranych dużych miast Śląska, Wrocław.
Google Scholar

Delling Rudolf. 1958. Deutsche Rathäuser, Frankfurt am Main.
Google Scholar

Dunin-Wąsowicz Anna. 1993. Charakter i wielkość osiedli, [w:] Atlas Historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku, 2: Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku, red. W. Pałucki, Warszawa 1993, 2, s. 77–86.
Google Scholar

Dworaczyński Eligiusz. 2014. Badania archeologiczne reliktów ratusza w Pilźnie, [w:] Pilzno. Archeologia — Kultura — Społeczeństwo, red. B. Stanaszek, Pilzno, s. 7–24.
Google Scholar

Eysymontt Rafał. 2008. Dawne ratusze we współczesnej Europie, [w:] Rada Miejska Wrocławia przez wieki. Materiały z konferencji, red. B. Zdrojewska i in., Wrocław, s. 83–95.
Google Scholar

Eysymontt Rafał. 2014. Symbolika ratuszy w przestrzeni miasta średniowiecznego, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych”, 74, s. 53–84.
Google Scholar

Friedrichs Christopher R. 2005. Die Städtische Rathaus als kommunikativer Raum in europäischen Perspektive, [w:] Kommunikation und Medien in der frühen Neuzeit, red. J. Burkhardt, C. Werkstetter, München, s. 159–174.
Google Scholar

Gliński Waldemar. 2014. Archeologia Kielc, [w:] Kielce przez stulecia, red. J. Główka i in., Kielce, s. 13–22.
Google Scholar

Gliński Waldemar, Glińska Nina. 2011. Archeologia Kielc, „Renowacje i Zabytki”, 2, s. 92–106.
Google Scholar

Goliński Mateusz. 2014. Finanse ratusza w średniowieczu, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych”, 74, s. 197–216.
Google Scholar

Kalinowski Wojciech. 1979. Lokacja Nowego Radomia i jego rozwój do połowy XVIII wieku. Rozwój przestrzenny, [w:] Urbanistyka i architektura Radomia, red. W. Kalinowski, Lublin, s. 45–51.
Google Scholar

Karpiński Andrzej, Nowosielska Elżbieta. 2021. Pożary w miastach Rzeczypospolitej w XVI–XVIII wieku i ich następstwa ekonomiczne, społeczne i kulturowe, Warszawa.
Google Scholar

Kiryk Feliks. 1978. Pozostałe miasta regionu olkuskiego, [w:] Dzieje Olkusza i regionu olkuskiego, red. F. Kiryk, R. Kołodzieczyk, Warszawa–Kraków, s. 341–360.
Google Scholar

Kiryk Feliks. 1985. Rozwój urbanizacji Małopolski XIII–XVI w. Województwo krakowskie (powiaty południowe), Kraków.
Google Scholar

Kiryk Feliks. 1994. Urbanizacja Małopolski. Województwo sandomierskie XIII–XVI wiek, Kielce.
Google Scholar

Kodeks. 1848–1858. Kodeks dyplomatyczny Polski, 1–2, wyd. L. Rzyszczewski, A. Muczkowski, 3, wyd. J. Bartoszewicz, Warszawa.
Google Scholar

Kodeks. 1876–1905. Kodeks dyplomatyczny Małopolski, wyd. F. Piekosiński, 1–4, Kraków.
Google Scholar

Kodeks. 1990. Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, 9, red. A. Gąsiorowski, T. Jasiński, Poznań.
Google Scholar

Komorowski Waldemar. 2002. Średniowieczne ratusze w Małopolsce i na ziemiach ruskich Korony, [w:] Civitas et villa. Miasto i wieś w średniowiecznej Europie środkowej, red. C. Buśko, Wrocław, s. 241–248.
Google Scholar

Kowalczyk Jerzy. 2012. Głowów. Zagadka planu pierwszego miasta renesansowego w Polsce, „Kwartalnik Architektury i Urbanistyki”, 57, 4, s. 39–50.
Google Scholar

Kozłowski Kornel. 1858. Czersk historycznie i statystycznie opisany, [w:] F.A. Kozłowski, Dzieje Mazowsza za panowania książąt, Warszawa, s. 519–579.
Google Scholar

Krasnowolski Bogusław. 2014. Budowa i przebudowa ratusza w miastach Królestwa Polskiego do końca XVIII w., „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych”, 74, s. 85–108.
Google Scholar

Księga. 2009. Księga sądowa miasta Kamionki w ziemi lubelskiej 1481–1559, oprac. A. Sochacka, G. Jawor, Lublin.
Google Scholar

Księgi. 1932. Księgi radzieckie Kazimierskie 1369–1381 i 1385–1402, wyd. A. Chmiel, Kraków.
Google Scholar

Kulejewska-Topolska Zofia. 1956. Oznaczenie i klasyfikacja miast w dawnej Polsce (XVI–XVIII w.), „Czasopismo Prawno-Historyczne”, 8, 2, s. 253–268.
Google Scholar

Kupisz Dariusz. 2014. Średniowiecze (do końca XV w.), [w:] Miasto w nowej odsłonie. Monografia Iłży, red. S. Piątkowski, Iłża, s. 45–58.
Google Scholar

Kuśnierz-Krupa Dominika. 2012. Skawina w średniowieczu zagadnienia urbanistyczno architektoniczne, Kraków.
Google Scholar

Lustracja. 1961–1963. Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1564–1565, 1, wyd. A. Tomczak, C. Ohryzko-Włodarska, J. Włodarczyk, 2, wyd. A. Tomczak, Bydgoszcz.
Google Scholar

Lustracja. 1963. Lustracja województwa sandomierskiego 1564–1565, wyd. W. Ochmański, Wrocław.
Google Scholar

Lustracja 1967. Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1628–1632, wyd. Z. Guldon, 1–3, Wrocław–Bydgoszcz.
Google Scholar

Lustracja. 1994. Lustracja województw wielkopolskich i kujawskich 1616–1620, 1–2, wyd. Z. Górski, R. Kabaciński, J. Pakulski, Wrocław–Warszawa–Kraków.
Google Scholar

Lustracje. 1968. Lustracje województwa mazowieckiego XVII wieku, 1: 1617–1620, wyd. A. Wawrzyńczyk, Wrocław.
Google Scholar

Malanowicz Stanisław. 1968. Zabudowa miasta Rakowa w XVII i XVIII w., [w:] Raków ognisko arianizmu, red. S. Cynarski, 12–19.
Google Scholar

Manikowska Halina. 2014. Od domus civium do pałacu komunalnego. Średniowieczne początki siedziby władz miejskich, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych”, 74, s. 15–31.
Google Scholar

Monografia. 1939. Monografia miasteczka Kołaczyc (na podstawie «Opis powiatu jasielskiego» ks. Władysława Sarny z r. 1908), Kraków.
Google Scholar

Ney Karol Ferdynand. 1843. Żywot Bł. Jolanty i kronika klasztoru zakonnic św. Klary w Gnieźnie, Leszno–Gniezno.
Google Scholar

Noga Zdzisław. 2014. Ratusz – archiwum pamięci, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych”, 74, s. 173–185.
Google Scholar

Nowak Tomasz Andrzej. 2010. Wieluński ratusz i jego otoczenie w I połowie XVI w., „Rocznik Wieluński”, 10, s. 159–166.
Google Scholar

Pazdur Jan. 1967. Dzieje Kielc do 1863 roku, Wrocław–Warszawa–Kraków.
Google Scholar

Pilch Józef. 1965. Ratusze śląskie województwa wrocławskiego, Wrocław.
Google Scholar

Radomski Maciej. 2022. Building identity. Town halls of small Polish towns as a symbol and a sign of urban character and identity (14th–16th century), „MEMO Medieval and Early Modern Material Culture Online”, 9, s. 39–57.
Google Scholar

Rathäuser. 2012. Rathäuser als multifunktionale Räume der Repräsentation, der Parteiungen und des Geheimnisses, red. S.C. Pils i in., Forschungen und Beiträge zur Wiener Stadtgeschichte, 55, Innsbruck–Wien–Bozen.
Google Scholar

Ratusz. 1997. Ratusz w miastach północnej Europy. Materiały z sesji „Ratusz w miastach nadbałtyckich”, Gdańsk 23–25 XI 1993, red. S. Latour, Gdańsk.
Google Scholar

Rościszewska Zofia. 1932. Lewartów (Lubartów) w latach 1543–1643, Lublin.
Google Scholar

Ruszczyński Franciszek. 1928. Historja Czempina, Poznań.
Google Scholar

Słoń Marek. 2016. Miasta prywatne w sieci miejskiej wielkopolski XV–XVI wieku, „Roczniki Dziejów Społecznych i Gospodarczych”, 77, s. 93–123.
Google Scholar

Słownik. 2010–2019. Słownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu. Edycja elektroniczna, red. T. Jurek, b.m., <http://www.slownik.ihpan.edu.pl/index.php> (dostęp 5.10.2021).
Google Scholar

Starzyński Marcin. 2015. Średniowieczny Kazimierz, jego ustrój i kancelaria, Kraków.
Google Scholar

Szczepański Jakub. 1996. Ratusze polskiego pobrzeża Bałtyku, Gdańsk.
Google Scholar

Szczepański Janusz. 1998. Dzieje Wyszkowa i okolic, Warszawa.
Google Scholar

Volumina. 2008. Volumina Constitutionum, red. W. Uruszczak i in., 2: 1550–1609, 2: 1587–1609, Warszawa.
Google Scholar

Wiśniewski Jan. 1911. Dekanat iłżecki, Radom.
Google Scholar

Wizytacje. 1920. Wizytacje dóbr arcybiskupstwa gnieźnieńskiego i kapituły gnieźnieńskiej z XVI w., wyd. B. Ulanowski, Kraków.
Google Scholar

Wyrobisz Andrzej. 1999. Początki miasta Janowca nad Wisłą. Dokumenty z lat 1537, 1566, 1580, b.m.
Google Scholar

Wyrozumski Jerzy. 1980. Miasta regionu strzyżowskiego, [w:] Studia nad dziejami Strzyżowa i okolic, red. S. Cynarski, Kraków, s. 111–150.
Google Scholar

Zbiór. 1969. Zbiór dokumentów małopolskich, 3, wyd. S. Kuraś i in., Wrocław.
Google Scholar

Zbiór. 1970. Zbiór dokumentów małopolskich, 5, wyd. S. Kuraś i in., Wrocław.
Google Scholar

Zlat Mieczysław. 1997. Ratusz – zamek mieszczan: symbolika typu architektonicznego i jego form, [w:] Ratusz w miastach północnej Europy. Materiały z sesji „Ratusz w miastach nadbałtyckich”, Gdańsk 23–25 XI 1993, red. S. Latour, Gdańsk, s. 13–36.
Google Scholar