Testament w prawie lubeckim — praktyka na przykładzie Elbląga w XV – początku XVI w.

Słowa kluczowe: Elbląg, miasto, testamenty, historia, średniowiecze

Abstrakt

W artykule przedstawiono praktykę sporządzania testamentów w mieście na prawie lubeckim na przykładzie średniowiecznego Elbląga. Podstawę źródłową niniejszych rozważań stanowiło 145 zachowanych do dziś testamentów mieszkańców miasta z XV – początku XVI w. Za wyjątkiem pięciu z Nowego Miasta Elbląga, wszystkie pozostałe sporządzono w Starym Mieście Elblągu. Na podstawie uwzględnionych dokumentów przedstawiono stosowane wówczas praktyki w zakresie ich spisywania i uwierzytelniania. Omówiono też ich formę zewnętrzną oraz okoliczności, czas i miejsce, w jakich następowało sporządzenie aktu ostatniej woli. Przedstawiono także ich formularz. W wyniku analizy zachowanych aktów stwierdzono, że w Elblągu stosowano zazwyczaj stały układ ich treści, złożony przeważnie z dwóch zasadniczych części. W pierwszej umieszczano zapisy na cele pobożne (ad pias causas), w drugiej zaś dyspozycje dotyczące podziału majątku wśród dalszych krewnych i znajomych testatora. W niniejszym tekście podjęto także problem sposobu doboru wykonawców ostatniej woli i świadków spisywania testamentów. Ustalono, że w 145 znanych testamentach z Elbląga ustanowiono łącznie 327 egzekutorów. W jednej piątej wszystkich dokumentów to rajcę wskazano jako przynajmniej jedną z osób do pełnienia tej funkcji. Tylko część spośród ówczesnych rajców występowała jako świadkowie sporządzania testamentów, a niektórzy z nich wielokrotnie. 45 rajców odnotowano tylko jeden raz w roli świadka dokumentu, 20 innych osób powoływano dwukrotnie, a 10 pozostałych – trzykrotnie. Ci sami rajcy przyjmowali rolę świadków przez wiele lat. Osoby te pełniły w tym czasie rozmaite funkcje w mieście. Być może obserwacje te są rezultatem określonego stanu zachowania dokumentów. Z przeprowadzonych analiz wynika, że sporządzanie testamentów i wykonywanie woli testatorów w Elblągu w badanym okresie podlegało znacznej kontroli rady miejskiej. Stosowanie zapewne stopniowo wypracowanych zwyczajów, w tym spisywanie dokumentów przez pisarzy, skutkowało ich dość podobną formą zewnętrzną i układem treści. Nadawało to zawartym w nich dyspozycjom pewnej konwencjonalności. Nie oznacza jednak, że zatarło to zupełnie indywidualny charakter rozporządzeń dyktowanych przez poszczególnych mieszczan.

Pobrania

Dane pobrania nie są jeszcze dostepne

Bibliografia

AP Gdańsk [Archiwum Państwowe w Gdańsku], AME [Akta miasta Elbląga], dokumenty: 368/I, 47, 61, 67, 78, 89, 97, 99, 101, 114, 120, 124, 130, 133, 135, 136, 137, 140, 141; 368/II, 70, 71, 80, 81, 87, 107, 108, 118, 119, 122; 368/III, 26, 58, 60, 63.

AP Gdańsk [Archiwum Państwowe w Gdańsku], AME [Akta miasta Elbląga], „Rękopisy elbląskie”: 492/250, s. 637–638; 492/251, s. 251–252, 375–378, 395–396; 492/467, s. 108–109, 111, 194, 314, 515; 492/802, s. 171.

AP Gdańsk [Archiwum Państwowe w Gdańsku], AMG [Akta miasta Gdańska], dokumenty i listy do 1525 r.: 300,D/65, nr 43, 44, 68, 69, 83, 89, 154, 157, 174, 177, 181, 182, 184, 189, 190, 191, 197, 207, 210, 217, 219, 228, 241, 247, 283, 287, 288, 291; 300,D/66 nr 4–6, 32, 34, 48, 55, 74, 108, 133, 148, 174, 176.

AP Toruń [Archiwum Państwowe w Toruniu], AMT [Akta miasta Torunia], Katalog I, nr 355, 585a, nr 2335, nr 2351.

Alte Lübische Recht. 1839. Das Alte Lübische Recht, red. J.F. Hach, Lübeck.

Czaja Roman. 1992. Socjotopografia miasta Elbląga w średniowieczu, Toruń.

Czaja Roman. 2010. Urzędnicy miejscy Elbląga do 1524 roku, Elbląg.

Ebel Wilhelm. 1954. Bürgerliches Rechtsleben zur Hansezeit in Lübecker Ratsurteilen, Quellen-sammlung zur Kulturgeschichte, 4, Göttingen.

Ebel Wilhelm. 1971. Lübisches Recht, Bd. 1, Lübeck.Fink Georg. 1937. Lübeck und Elbing, „Elbinger Jahrbuch”, R. 14/1, s. 29–44.

Hahn Kadri-Rutt. 2015. Revaler Testamente im 15. und 16. Jahrhundert, „Schriften der Baltischen Historischen Kommision”, Bd. 19, Berlin.

Himmelreich Peter. 1881. Elbinger Chronik, [w:] Die Preussische Geschichtsschreiber des XVI. und XVII. Jahrhunderts, red. M. Toeppen, Bd. IV, 2, Leipzig.

Kubicki Rafał. 2006. Testamenty elbląskie z XIV– początków XVI w. — charakterystyka wraz z listą testatorów w układzie chronologicznym, „Rocznik Elbląski”, t. 20, s. 204–208.

Kubicki Rafał. 2010. Pielgrzymki w testamentach mieszczan elbląskich w XV– początkach XVI wieku, [w:] Z dziejów średniowiecza. Pamięci profesora Jana Powierskiego (1940–1999), red. W. Długokęcki, Gdańsk, s. 179–188.

Lusiardi Ralf. 2000. Stiftung und städtische Gesellschaft. Religiöse und soziale Aspekte des Stiftungs-verhaltens im spätmittelalterlichen Stralsund, Berlin.

Meyer Gunnar. 2010. “Besitzende Bürger” und “elende Sieche”. Lübecks Gesellschaft im Spiegel ihrer Testamente 1400–1449, Veröffentlichungen zur Geschichte der Hansestadt Lübeck, Reihe B, Bd. 48, Lübeck.

Michelsen Andreas Ludwig Jacob. 1839. Der ehemalige Oberhof zu Lübeck und seine Rechtssprüche, Altona.

Modrzyński Paweł Mateusz. 2017. Prawo lubeckie w miastach pruskich (XIII–XVI w.). Stan badań, źródła i perspektywy badawcze, „Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego”, nr 20, s. 413–425.

Nawrolska Grażyna. 2004. Dokąd pielgrzymowali elblążanie w średniowieczu? Znaki pielgrzymie świadectwem pobożnych wędrówek, [w:] Archaeologia et historia urbana, red. R. Czaja, G. Nawrolska, M. Rębkowski, J. Tandecki, Elbląg, s. 517–527.

Noodt Birgitt. 2000. Religion und Familie in der Hansestadt Lübeck anhand der Bürgertestamente des 14. Jahrhunderts, Veröffentlichungen zur Geschichte der Hansestadt Lübeck, Reihe B, Bd. 33, Lübeck.

Rozenkranz Edwin. 1991. Prawo lubeckie w Elblągu od XIII do XVI wieku, „Rocznik Gdański”, t. 51, z. 1, s. 5–35.

Samsonowicz Henryk. 1960. Badania nad kapitałem mieszczańskim Gdańska w II poł. XV wieku, Warszawa.

Schildhauer Johannes. 1991. “Ad pias causas” Vermächtnisse an die Kirche und an die Armen — auf der Grundlage der Stralsunder Bürgertestamente (Anfang des 14. Jahrhunderts bis zur Reformation), [w:] Czas, przestrzeń, praca w dawnych miastach. Studia ofiarowane Henrykowi Samsonowiczowi w sześćdziesiątą rocznicę urodzin, red. A. Wyrobisz, M. Tymowski, Warszawa, s. 291–301.

Schildhauer Johannes. 1992. Hanseatischer Alltag. Untersuchungen auf der Grundlage Stralsunder Bürgertestamente vom Anfang des 14. bis zum Ausgang des 16. Jahrhunderts, Weimar.

Opublikowane
2020-08-03
Jak cytować
Kubicki, R. (2020). Testament w prawie lubeckim — praktyka na przykładzie Elbląga w XV – początku XVI w. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 68(2), 159-169. https://doi.org/10.23858/KHKM68.2020.2.002
Dział
Studia i materiały