Berlińska eskapada. Igrzyska XI Olimpiady w raporcie delegacji Centralnego Instytutu Wychowania Fizycznego jako przyczynek do badań nad wizerunkiem Trzeciej Rzeszy w Drugiej Rzeczpospolitej

Kamil Potrzuski; Arkadiusz Włodarczyk

doi:10.23858/KHKM74.2026.1.005

Published: 2026-06-29

Vol. 74 No. 1 (2026)

The Berlin Escapade: The Games of the XI Olympiad in the Report of the Delegation of the Central Institute of Physical Education as a Contribution to Research on the Image of the Third Reich in the Second Polish Republic

Kamil Potrzuski , Arkadiusz Włodarczyk

The Quarterly of the History of Material Culture

Section: Studies and Materials

https://doi.org/10.23858/KHKM74.2026.1.005

Abstract

The purpose of this article is to present an image of the Third Reich through the eyes of a delegation from the Central Institute of Physical Education (CIWF) in Warsaw, which was in the capital of Nazi Germany during the Olympic Games in 1936, as part of the International Camp and Congress of Physical Education. The authors used a report on the CIWF
delegation’s trip to Berlin by Tadeusz Jakubowski, collected in the archives of the Academy of Physical Education in Warsaw. An analysis of the source document showed that the Polish participants were impressed and at times enthusiastic about the organisation, infrastructure, transport and public mobilisation during the Berlin Games. In the light of the report, a visit to the German capital during the biggest sports festival seems to have had positive overtones, and some organisational and architectural solutions even aroused the envy of the Polish students. They were delighted by the atmosphere of Olympic Berlin and did not see the negative aspects of the totalitarian state during the Games.

Keywords:

Olympic Games, Third Reich, Central Institute of Physical Education, history of sport, Second Polish Republic, sports infrastructure, 20th century

Most read articles by the same author(s)

Kamil Potrzuski, Paweł Kurowski, Błonia krakowskie, centrum rekreacji i sportu do 1914 roku , The Quarterly of the History of Material Culture: Vol. 72 No. 1 (2024):

Download files

pdf (Język Polski)

Citation rules

Potrzuski, K., & Włodarczyk, A. (2026). The Berlin Escapade: The Games of the XI Olympiad in the Report of the Delegation of the Central Institute of Physical Education as a Contribution to Research on the Image of the Third Reich in the Second Polish Republic. The Quarterly of the History of Material Culture, 74(1), 101–122. https://doi.org/10.23858/KHKM74.2026.1.005

Cited by / Share

Licence

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.

References

Adams Iain. 2019. „Ghosts are Much of What Makes a Space a Place”. Interpreting the Relics of the 1936 Berlin Olympic Village through Art, [w:] Sporting Cultures. Global Perspectives, red. N. Piercey, S. J. Oldfield, Manchester, s. 43–68.
Google Scholar

Adenauer Konrad. 2000. Wspomnienia, Warszawa.
Google Scholar

Baranowski Shelley. 2004. Strength through Joy. Cosumerism and Mass Tourism in the Third Reich, Cambridge.
Google Scholar

Bartnicki Andrzej. 1967. Traktat wersalski: narodziny systemu wersalsko-waszyngtońskiego, Warszawa.
Google Scholar

Batowski Henryk. 1988. Między dwiema wojnami 1919–1939. Zarys historii dyplomatycznej, Kraków.
Google Scholar

Bäcker Roman. 1992. Totalitaryzm. Geneza. Istota. Ewolucja, Toruń.
Google Scholar

Bednarz Paweł. 2016. Polska i Polacy w świetle propagandy niemieckiej na przykładzie satyr w tygodniku „Kladderadatsch” w latach 1930-1939, „Kultura-Media-Teologia”, 25, s. 133–151, DOI: 10.21697/kmt.25.9.
Google Scholar

Bossak-Herbst Barbara. 2020. Warszawska enklawa. Świat społeczny wyścigów konnych na Służewcu, Warszawa.
Google Scholar

Boyd Julia. 2019. Wakacje w Trzeciej Rzeszy. Narodziny faszyzmu oczami zwykłych ludzi, Warszawa.
Google Scholar

Chalkley Brian, Essex Stephen. 1999. Urban development through hosting international events: a history of the Olympic Games, „Planning Perspectives”, 14, 4, s. 369–394.
Google Scholar

Clay Large David. 2007. Nazi Games: The Olympics of 1936, Nowy Jork.
Google Scholar

Czapliński Władysław, Galos Adam, Korta Wacław. 1981. Historia Niemiec, Wrocław.
Google Scholar

Dorcz Waldemar. 2011. Polscy studenci wychowania fizycznego w Berlinie 1936 roku, „Kultura Fizyczna”, 9–12, s. 12–20.
Google Scholar

Dorcz Waldemar. 2015, Akademia Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie. Przewodnik. Warszawa.
Google Scholar

Dorcz Waldemar. 2020. Modernistyczna architektura Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie, [w:] 90 lat. Księga Pamiątkowa na jubileusz 90-lecia działalności Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie, red. M. Lenartowicz, Warszawa, s. 43–49.
Google Scholar

Eisen George. 1984. The Voices of Sanity. American Diplomatic Reports from the 1936 Berlin Olympiad, „Journal of Sport History”, 11, 3, s. 56–78, https://www.jstor.org/stable/43609114.
Google Scholar

Fido Joanna, Rozwadowska Ewa. 2022. Rzeczpospolita modernistyczna. Cz. 2. Architektura sportu, https://www.youtube.com/watch?v=fYobCpBTs9M.
Google Scholar

Flor Adrian. 2019. Wojna prewencyjna — polityka Marszałka Józefa Piłsudskiego wobec Niemiec w pierwszej połowie lat 30. XX wieku, [w:] Niepodległość. Idee, fakty, perspektywy. W 100. rocznicę odzyskania niepodległości przez Polskę, red. P. Krokosz, S. Romański-Cebula, Kraków, s. 139-163, http://dx.doi.org/10.15633/9788374388085.08.
Google Scholar

Freske Gerd. 1986. 50 Jahre Deutschlandhalle, Berlin.
Google Scholar

Frielingsdorf Volker. 2000. Auf den Spuren Konrad Adenauers durch Köln. Konrad Adenauers Wirken als Oberbürgermeister von Köln (1917–1933 und 1945). Dokumentiert in zehn Stationen und ausgewahlten Zeugnissen seinen Zeit, Basel. Publikacja dostępna online: https://www.stadt-koeln.de/mediaasset/content/pdf-b/konrad_adenauer_-_gedenkschrift.pdf.
Google Scholar

Golec Radosław. 2017. Taniec z Hitlerem. Kontakty polsko-niemieckie 1930-1939, Zakrzewo.
Google Scholar

Grott Bogumił. 1991. Nacjonalizm chrześcijański: myśl społeczno-państwowa formacji narodowo-katolickiej w II Rzeczpospolitej, Kraków.
Google Scholar

Grott Olgierd. 2007. Faszyści i narodowi socjaliści w Polsce, Kraków.
Google Scholar

Hart-Davis Duff. 1986. Hitler’s Games: The 1936 Olympics, Nowy Jork.
Google Scholar

Hądzelek Kajetan. 2000. Myśl stworzenia uczelni…, „Kultura Fizyczna”, 9/10, s. 4–9.
Google Scholar

Hübner Emanuel. 2014. The Olympic Village of 1936: Insights into the Planning and Construction Process, „The International Journal of the History of Sport”, 31, 12, s. 1444–1461, https://doi.org/10.1080/09523367.2014.920826.
Google Scholar

Janicki Kamil, Kuzak Rafał, Kaliński Dariusz, Zaprutko-Janicka Aleksandra. 2022. Przedwojenna Polska w liczbach, Warszawa.
Google Scholar

Jaśtal Katarzyna. 2015. Niemcy — naród i ciało, Kraków.
Google Scholar

Jung Rafał. 2021. Polski Komitet Imprez Sportowych w Berlinie na drodze ku normalizacji polsko-niemieckich stosunków politycznych (1932–1934) Polityczne kulisy pierwszego w historii meczu piłkarskiego reprezentacji Polski i Niemiec, „International Studies. Interdisciplinary Political and Cultural Journal”, 27, 1, s. 119–150, https://doi.org/10.18778/1641-4233.27.09.
Google Scholar

Karski Jan. 2014. Wielkie mocarstwa wobec Polski 1918–1945. Od Wersalu do Jałty, Poznań.
Google Scholar

Kaźmierczak Arkadiusz. 2013. Olimpizm wobec różnic i nierówności społecznych — idea i rzeczywistość, [w:] Kultura fizyczna a różnice i nierówności społeczne, red. Z. Dziubiński, M. Lenartowicz, Warszawa, s. 319–327.
Google Scholar

Kessler Mario. 2011. Only Nazi Games? Berlin 1936: The Olympic Games between Sports and Politics, „Socialism and Democracy”, 25, 2, s. 125–143, https://doi.org/10.1080/08854300.2011.579476.
Google Scholar

Kliem Konstantin. 2007. Sport in der Zeit des Nationalsozialismus. Entwicklung und Zielsetzung im höheren Schulwesen und in der Zeit der Hitlerjugend, Saarbrücken.
Google Scholar

Koniecko Michał. 2021. Polsko-niemiecki pakt o nieagresji z 1934 r. — geneza i przegląd postanowień, „Miscellanea Historico-Iuridica”, 20, 1, s. 81–96, https://doi.org/10.15290/mhi.2021.20.01.04.
Google Scholar

Kotłowski Tadeusz. 2004. Historia Republiki Weimarskiej 1919–1939, Poznań.
Google Scholar

Krüger Arnd. 1972. Die Olympischen Spiele 1936 und die Weltmeinung: Ihre außenpolitische Bedeutung unter besonderer Berücksichtigung der USA, Berlin, Monachium i Frankfurt.
Google Scholar

Krüger Arnd, Murray William (ed.). 2003. The Nazi Olympics: Sport, Politics and Appeasement in the 1930s, Chicago.
Google Scholar

Langen Gabi. 2004. Das Müngersdorfer Stadion. Kölns traditionsreiche Sport-, Freizeit- und Erholungsanlage, „Kölner Geographische Arbeiten”, 83, s. 101–106.
Google Scholar

Lipiec Józef. 1999. Filozofia olimpizmu, Warszawa.
Google Scholar

Łobożewicz Tadeusz. 2000. Tadeusz Jakubowskí (1911-1992), [w:] Słownik biograficzny pracowników CIWF i AWF, 2, red. K. Hądzelek, A. Mazur, Warszawa, s. 33–35.
Google Scholar

Maciejewski Marek. 2015. Niemcy w polskiej kulturze i myśli politycznej od schyłku XVIII w. do wybuchu II wojny światowej, „Przegląd Prawa i Administracji”, C, 1, s. 725–750, http://www.repozytorium.uni.wroc.pl/Content/117041/PDF/55_Maciejewski_M_Niemcy_w_polskiej_kulturzy_i_mysli_politycznej.pdf.
Google Scholar

Matuła Adrian. 2018. Od Anschlussu do Monachium. Polska prasa konserwatywna wobec Niemiec w 1938 roku, „Studia Sandomierskie”, 25, s. 85–101, http://naukowe.wds.com.pl/images/studia/25_ST2018.pdf.
Google Scholar

Mazur Andrzej, Żukowski Ryszard. 2002. Zygmunt Pabiś (1909–2001), [w:] Słownik biograficzny pracowników CIWF i AWF, 3, red. K. Hądzelek, A. Mazur, Warszawa, s. 47–49.
Google Scholar

Mecner Krzysztof. 2011. Mistrzostwa Polski w siatkówce 1929–2010, Warszawa.
Google Scholar

Meeting of 1931. 1931. International Olympic Committee. Meeting of 1931 (Fourth Year of the Ninth Olympiad). Barcelona, 25th - 26th April, „Bulletin Officiel du Comité International Olympique” 18, s. 11–15.
Google Scholar

Miller David. 2012. Historia igrzysk olimpijskich i MKOL: od Aten do Londynu 1894–2012, Poznań.
Google Scholar

Minkiewicz Władysław. 1991. Olimpijska gorączka. Dzieje igrzysk inaczej, Poznań.
Google Scholar

Młodzikowski Grzegorz. 1984. Olimpiady ery nowożytnej: idea i rzeczywistość, Warszawa.
Google Scholar

Muñoz Francesc. 2006. Olympic Urbanism and Olympic Villages: Planning Strategies in Olympic Host Cities, London 1908 to London 2012, „The Sociological Review”, 54, s. 175–187. https://doi.org/10.1111/j.1467-954X.2006.00660.x.
Google Scholar

O’Byrne Darren M., Young Christopher. 2022. The Will of the Führer? Financing Construction for the 1936 Olympics, „Journal of Contemporary History”, 57, 1, s. 24–44, https://doi.org/10.1177/00220094221074823.
Google Scholar

Olszański Tadeusz. 2016. Instrument doskonały, „Polityka”, 32 (2 sierpnia), s. 62.
Google Scholar

Opulski Rafał. 2011. Przyczyny akceptacji społecznej nazizmu w kontekście wybranych teorii psychologii społecznej, „Zeszyty Naukowe Towarzystwa Doktorantów Uniwersytetu Jagiellońskiego, Nauki Społeczne”, 3, 2, s. 53–62.
Google Scholar

Potrzuski Kamil. 2016a. Koncepcja budowy hali widowiskowo-sportowej w Warszawie międzywojennej, „Meritum. Rocznik Koła Naukowego Doktorantów — Historyków Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie”, 8, s. 255–271, https://www.uwm.edu.pl/meritum/sites/default/files/issues/meritum_2016_8.pdf.
Google Scholar

Potrzuski Kamil. 2016b. Tor wyścigów konnych na warszawskim Służewcu — jedna z największych inwestycji sportu widowiskowego w międzywojennej Warszawie, [w:] Z dziejów wychowania fizycznego, sportu i turystyki w Polsce i Europie, red. J. Kosiewicz, E. Małolepszy, Częstochowa, s. 99–112.
Google Scholar

Pokropiński Bogdan. 2020. Koleje bielańskie, Warszawa.
Google Scholar

Primke Robert. 2021. Od łopaty do karabinu. Rola Reichsarbeitsdienst w systemie militarnym III Rzeszy, Kraków.
Google Scholar

Rippon Anton. 2012. Hitler’s Olympics. The story of the 1936 Nazi Games, Barnsley.
Google Scholar

Richie Alexandra. 2016. Berlin. Metropolia Fausta, Warszawa.
Google Scholar

Rokicki Jarosław. 2001. Sport, [w:] Żydzi w Polsce. Dzieje i kultura — leksykon, red. A. Żbikowski, J. Tomaszewski, Warszawa, s. 427–440.
Google Scholar

Sołuba Paulina. 2014. Igrzyska olimpijskie w Berlinie w 1936 roku w oczach przebywających w Niemczech Amerykanów, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica”, 92, s. 121–35, https://doi.org/10.18778/0208-6050.92.09.
Google Scholar

Stępiński Miłosz. 2008. Sport in der Zeit des Nationalsozialismus: recenzja, „Acta Cassubiana”, 10, s. 247–257.
Google Scholar

Śleboda Tomasz. 2010. Centralny Instytut Wychowania Fizycznego w Warszawie. Architektura największego założenia sportowego w międzywojennej Polsce, [w:] Studia z architektury nowoczesnej, I, red. J. Malinowski, Toruń, s. 161–176.
Google Scholar

Śleboda Tomasz. 2018. Edgar Norwerth 1884-1950. Artysta i człowiek, Toruń–Warszawa.
Google Scholar

Thousand Ten. 1913. 60,000 dedicate Berlin Stadium, „The New York Times”, 20 225 (9 czerwca), s. 3.
Google Scholar

Uexkull von Gosta. 1995. Adenauer, Lublin.
Google Scholar

Walters Guy. 2008. Igrzyska w Berlinie. Jak Hitler ukradł olimpijski sen, Poznań.
Google Scholar

Weitz Eric D. 2011. Niemcy weimarskie — nadzieje i tragedia, Kraków.
Google Scholar

Włodarczyk Arkadiusz. 2016. Olympia by Leni Riefenstahl — Propaganda, Document or Art?, „Studies in Sport Humanities” 19, s. 37–41.
Google Scholar

Wryk Ryszard. 2021. Polski ruch olimpijski w historiografii, Poznań.
Google Scholar

Ziółkowska Teresa. 1971. Fryderyk Ludwik Jahn i ruch turnerski w początkach XIX wieku w Niemczech, „Roczniki Naukowe WSWF w Poznaniu”, 19, s. 19–36.
Google Scholar

Żerko Stanisław. 2001. Polska w hitlerowskiej koncepcji polityki zagranicznej 1933–1939, „Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi”, 24, s. 247–276.
Google Scholar