„Na kolacyjej bułki białego chleba przy obiedzie się daje”.  Wieczorny posiłek w konwencie bernardynek krakowskich — klasztorne zwyczaje  i praktyki żywieniowe w drugiej połowie XVIII stulecia

Olga Przybyłowicz

doi:10.23858/KHKM73.2025.1.006

Opublikowane: 2025-09-16

Tom 73 Nr 1 (2025)

„Na kolacyjej bułki białego chleba przy obiedzie się daje”. Wieczorny posiłek w konwencie bernardynek krakowskich — klasztorne zwyczaje i praktyki żywieniowe w drugiej połowie XVIII stulecia

Olga M. Przybyłowicz

Kwartalnik Historii Kultury Materialnej

Dział: Komunikaty naukowe

https://doi.org/10.23858/KHKM73.2025.1.006

Abstrakt

Kolacja to jeden z dwóch posiłków dziennych spożywanych w klasztorach. Celem artykułu jest zaprezentowanie menu wieczornych posiłków bernardynek w Krakowie przy kościele św. Józefa. Takie możliwości stworzyło unikatowe źródło, jadłospis prowadzony od 9 listopada 1765 do 15 listopada 1766 r., który zachował się pośród rachunków tego konwentu z drugiej połowy XVIII stulecia. Dane umożliwiają wgląd w to, co spożywały zakonnice w okresie postów zakonnych i kościelnych oraz poza tymi dniami. Kolacje były skromniejsze niż obiady, utrzymywano jednak zasadę obowiązującą podczas głównego posiłku dnia — bogatszego menu na kolacje świątecznego i mniej wyszukanego w normalne dni. W okresie postów liczba i jakość dań była zdecydowanie mniejsza i mniej urozmaicona. Pionierska analiza jadłospisu na tle zwyczajów klasztornych i kultury kulinarnej epoki, jest punktem wyjścia do dalszych badań nad tematyką konsumpcji w epoce nowożytnej.

Słowa kluczowe:

klasztory żeńskie, bernardynki, konsumpcja żywności, kolacja, nowożytność

Inne teksty tego samego autora

Pobierz pliki

pdf

Zasady cytowania

Przybyłowicz, O. (2025). „Na kolacyjej bułki białego chleba przy obiedzie się daje”. Wieczorny posiłek w konwencie bernardynek krakowskich — klasztorne zwyczaje i praktyki żywieniowe w drugiej połowie XVIII stulecia. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 73(1), 129–141. https://doi.org/10.23858/KHKM73.2025.1.006

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Adrichem Donatus van. 1939. Explicatio Primae Regulae Clarae auctore S. Ioanne Capistranensi, Archivum Franciscanum Historicum, 22, s. 336–357, 512–528.
Google Scholar

Borkowska Małgorzata 1995. Łatanie pamięci (czyli rzecz o klasztornym kronikarstwie retrospektywnym), „Znak”, 47, s. 103–110.
Google Scholar

Borkowska Małgorzata. 1997. Życie codzienne polskich klasztorów żeńskich w XVII–XVIII w., Warszawa.
Google Scholar

Borzumato Franseca. 2002. San Giovanni e le clarisse: gli interventi a favore del secondo ordine, [w:] Ideali di perfezione ed esperienze di riforma in S. Giovanni da Capestrano, red. E. Pasztor, Capestrano, s. 155–161.
Google Scholar

Cetwiński Marek. 2004. Dieta św. Jadwigi. Ze studiów nad semiotyką pożywienia średniowiecznych Ślązaków, [w:] Cysterki w dziejach ziem polskich, dawnej Rzeczypospolitej i Europy Środkowej, red. A.M. Wyrwa, A. Kiełbasa, J. Swastek, Poznań, s. 530–539.
Google Scholar

Grossi Jacopo de, Minniti, Claudia. 1999. Diet and religious practices: The example of two monastic orders in Rome between the XVIth and XVIIIth centuries, „Anthropozoologica”, 30, s. 33–50.
Google Scholar

Dembińska Maria. 1985. Pożywienie postne i pokutne mnichów we wczesnym średniowieczu (V–XI w.), „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 33, 4, s. 367–381.
Google Scholar

Dembińska Maria. 1987. Wyżywienie mnichów według reguły benedyktyńskiej we wczesnym średniowieczu (VI–XI w.), „Studia i materiały do dziejów Wielkopolski i Pomorza”, 16, 2, s. 57–78.
Google Scholar

Dumanowski Jarosław. 2014. Wiedza, narracja i smak. Staropolskie książki kucharskie i porady kulinarne jako źródło historyczne, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 62, 4, s. 527–540.
Google Scholar

Freeman Gerard Pieter. 1999. Klarissenfasten im. 13 Jahrhundert, „Archivum Franciscanum Historicum”, 93, s. 220–285.
Google Scholar

Gąsiorowska Patrycja. 2010. Kuchnia i infirmeria w klasztorze klarysek krakowskich do końca XVIII wieku, [w:] Sanctimoniales. Zakony żeńskie w Polsce i Europie Środkowej (do przełomu XVIII i XIX wieku), red. D. Karczewski, A. Radzimiński, Z. Zyglewski, Bydgoszcz–Toruń, s. 394–406.
Google Scholar

Gąsiorowska Patrycja. 2013. Obrót gotówką w klasztorze żeńskim na przykładzie osiemnastowiecznych ksiąg rachunkowych wybranych klasztorów krakowskich i lwowskich, [w:] Klasztor w gospodarce średniowiecznej i nowożytnej, red. M. Derwich, Wrocław, s. 303–318.
Google Scholar

Gronowski Michał. 2011. Jeszcze posiłek czy już obżarstwo? Kluniacko-cysterski dwugłos o jedzeniu i piciu w klasztorach, „Przegląd Historyczny”, 102, 4, s. 577–589.
Google Scholar

Historia. 1978. Historia kultury materialnej Polski w zarysie, 4, red. Z. Kamieńska, B. Baranowski, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk.
Google Scholar

Hryszko Rafał. 2013. Media aeva dulcia. Analiza produkcji i konsumpcji słodyczy w Koronie Aragonii w XIV i XV w., Kraków.
Google Scholar

Jougan Alojzy. 1992. Słownik kościelny łacińsko-polski, Warszawa.
Google Scholar

Klonder Andrzej. 2018. Piwo, wódka i inni konkurenci wina w Polsce nowożytnej, [w:] Wino i historia. Studia z historii wina w Polsce, 2, red. D. Dias-Lewandowska, G. Kurczewski, Warszawa, s. 20–40.
Google Scholar

Kracik Jan. 1985. Post po staropolsku, „Nasza Przeszłość”, 75, s. 65–90.
Google Scholar

Kramarska-Anyszek Krystyna. 1977. Dzieje klasztoru PP. Norbertanek w Krakowie na Zwierzyńcu do roku 1840, „Nasza Przeszłość”, 47, s. 5–169.
Google Scholar

Kubicki Rafał. 2012. Wokół klasztornego refektarza — przepisy i praktyka na przykładzie mendykantów z terenu państwa zakony krzyżackiego w Prusach, [w:] Historia naturalna jedzenia. Między antykiem a XIX wiekiem, red. B. Możejko, Gdańsk, s. 122–134.
Google Scholar

Kuchowicz Zbigniew. 1957. Z dziejów obyczajów polskich w XVII i pierwszej połowie XVIII w., Warszawa.
Google Scholar

Moda. 2011. Moda bardzo dobra smażenia różnych konfektów i innych słodkości, a także przyrządzania potraw, pieczenia chleba i inne sekrety gospodarskie i kuchenne, oprac. J. Dumanowski, R. Jankowski, Monumenta Poloniae Culinaria, 2, Warszawa.
Google Scholar

Przepisy. 2017. Staropolskie przepisy kulinarne. Receptury rozproszone z XVI–XVIII w. Źródła rękopiśmienne, red. J. Dumanowski, Monumenta Poloniae Culinaria, 7, Warszawa.
Google Scholar

Przybyłowicz Olga M. 2011. Rachunki klasztorne jako źródło do poznania realiów życia klasztornego. Najstarsza księga rachunkowa klarysek ze Starego Sącza, [w:]: Realia życia codziennego w Europie Środkowej ze szczególnym uwzględnieniem Śląska, red. Antoni Barciak, Katowice–Zabrze, s. 107–130.
Google Scholar

Przybyłowicz Olga M. 2013. Jak panny zakonne rozliczały się? Księgi rachunkowe jako źródło do badań nad polskimi klasztorami żeńskimi w XVI–XVIII w., [w:] Klasztor w gospodarce średniowiecznej i nowożytne, red. M. Derwich, Wrocław, s. 101–114.
Google Scholar

Przybyłowicz Olga M. 2014a. O pożywieniu zakonnic w średniowieczu i wczesnej epoce nowożytnej. Problematyka, źródła, możliwości badawcze, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 63, 1, s. 3–18.
Google Scholar

Przybyłowicz Olga M. 2014b. „Dla prędszego wydawania obiadu...”. Rozporządzenia wizytatorów dotyczące stołu i posiłków w klasztorach żeńskich diecezji krakowskiej z końca XVI –połowy XVII wieku, [w:] Rzeczy i ludzie Kultura materialna w późnym średniowieczu i w okresie nowożytnym. Studia dedykowane Marii Dąbrowskiej, red. M. Bis, W. Bis, s. 241–266.
Google Scholar

Przybyłowicz Olga M. 2017. Źródła do poznania gospodarki w dobrach wiejskich klarysek gnieźnieńskich od końca XVI do schyłku XVII stulecia, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 65, 4, s. 446–460.
Google Scholar

Przybyłowicz Olga M. 2021. „Baranek pieczony nadziewany, buraki, po sztuce kołacza”. Świąteczne obiady bernardynek krakowskich w drugiej połowie XVIII wieku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 69, 3, s. 361–371.
Google Scholar

Przybyłowicz Olga M. 2024. Przy stole bernardynek krakowskich. Menu obiadowe w świetle unikatowego rękopisu z drugiej połowy XVIII w. przyczynek do badań nad dziedzictwem kulinarnym Rzeczpospolitej, „Res Historica”, 57, s. 1005–1051.
Google Scholar

Rajman Jerzy. 2010. Jadłospis norbertanek zwierzynieckich z XVIII wieku, [w:] Sanctimoniales. Zakony żeńskie w Polsce i Europie Środkowej (do przełomu XVIII i XIX wieku), red. D. Karczewski, A. Radzimiński, Z. Zyglewski, Bydgoszcz–Toruń, s. 407–411.
Google Scholar

Rajman Jerzy. 2011. O źródłach do zagadnienia posiłków i napojów w klasztorze średniowiecznym, „Studia Historyczne”, 44, 2, s. 183–198.
Google Scholar

Rambourg Patrick. 2006. L’abbaye de Saint-Amand de Rouen (1551–1552): de la différenciation sociale des consommateurs, au travers des aliments, à la pratique culinaire, [w:] Production alimentaire et lieux de consummation dans les établissements religieux au Moyen Âge et à l’époque Moderne, red. B. Clavel, Histoire médiévale et archéologie, 1, Compegne, s. 217–230.
Google Scholar

Raszczyk Izabella, Uwagi o wypieku chleba i spożyciu produktów mącznych w Rzeczpospolitej XVI–XVIII wieku (problemy asortymentu i surowców), [w:] W kręgu badań Profesora Wacława Odyńca: materiały z sesji naukowej poświęconej pamięci Profesora Wacława Odyńca, red. J. Włodarski, Gdańsk, s. 204–211.
Google Scholar

Reguła. 2008. Święty Benedykt z Nursji. Reguła, Kraków 2008.
Google Scholar

Statuty. 1970. Statuty kapituły norbertańskiej z r. 1340 w tłumaczeniu polskim z r. 1543, oprac. M. Karaś, Z. Perzanowski, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Językoznawcze”, 30, Kraków.
Google Scholar

Szylar Anna. 2005. Rzecz o tym, jak benedyktynki kuchnię prowadziły…, „Nasza Przeszłość”, 103, s. 189–224.
Google Scholar

Szylar Anna. 2008. Gospodarowanie benedyktynek sandomierskich. Tarnobrzeg.
Google Scholar

Szylar Anna. 2012. „Za róże do smażenia, wiśnie, maliny...”, czyli smaki, smaczki i inne osobliwości kuchni klasztornej w konwentach żeńskich w XVII i XVIII wieku, [w:] Historia naturalna jedzenia. Między antykiem a XIX wiekiem, red. B. Możejko, Gdańsk, s. 265–278.
Google Scholar

Szylar Anna. 2013a. „Sprawa o tym, jak benedyktynki gospodarstwo prowadziły”. Organizacja i funkcjonowanie gospodarki benedyktynek w Sandomierzu w XVII i XVIII w., [w:] Klasztor w gospodarce średniowiecznej i nowożytnej, red. M. Derwich, Wrocław, s. 447–460.
Google Scholar

Szylar Anna. 2013b. Mistrzynie sztuki kulinarnej. O kuchni klasztornej i upodobaniach żywieniowych mniszek w XVII i XVIII wieku, [w:] Źródła wielkości mistrzów. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Piotrowi Pawłowi Gachowi, red. M. Nowak, R. Jusiak, J. Mazur, Lublin, s. 545–560.
Google Scholar

Textus. 1897. Seraphicea legislationis Textus Originales, Quearacchi, 1897.
Google Scholar

Theiller Isabelle. 2006. Le ravitaillement de l’Abbaye Bénédictine Saint-Amand de Rouen et l’approvisionnement des marches hebdomadaires d’après un papier journal de 1551–1552, [w:] Production alimentaire et lieux de consummation dans les établissements religieux au Moyen Âge et à l’époque Moderne, red. B. Clavel, Histoire médiévale et archéologie, 1, Compegne, s. 203–216.
Google Scholar

Watts Sydney. 2011. Enlightened Fasting. Religious conviction, scientific inquiry, and medical knowledge in Early Modern France, [w:] Food and faith in Christian Culture, red. K. Albala, T. Eden, New York, s. 105–123.
Google Scholar

Więcławski Bogusław. 1989. Zaopatrzenie i konsumpcja w Poznaniu w drugiej połowie XVIII wieku, Warszawa–Poznań.
Google Scholar

Wiszewski Przemysław. 2003. Opactwo benedyktynek w Legnicy (1348/1349–1810). Struktura, funkcjonowanie, miejsce w społeczeństwie, Poznań–Wrocław.
Google Scholar

Wyrwa Andrzej Marek. 2004. W kuchni i przy stole „szarych mnichów”, czyli o wyżywieniu cystersów w świetle źródeł normatywnych zakonu oraz wybranych źródeł pisanych, archeologicznych i przyrodniczych, [w:] Archaelogia Historica Polona, 14, s. 51–113.
Google Scholar

Zbiór. 2021. Zbiór dla kuchmistrza tak potraw jako ciast robienia wypisany roku 1757 dnia 24 lipca, oprac. J. Dumanowski, S. Bułatowa, Monumenta Poloniae Culinaria, 8, Warszawa.
Google Scholar