„Jak po egipskich piaskach piramidy, po obszernych stepach usadzone mogiły”. Adama Naruszewicza starożytnicze obserwacje z podróży przez ziemie ukrainne w roku 1787

Krzysztof Prokop

doi:10.23858/PA73.2025.3907

Published: 2025-10-30

Vol. 73 (2025)

„Like the pyramids in Egyptian sands, barrows across vast steppes”. Adam Naruszewicz’s archaeological observations from a journey though Ukrainian Lands in 1787

Krzysztof Prokop

Przegląd Archeologiczny

Section: Articles

https://doi.org/10.23858/PA73.2025.3907

Abstract

Adam Naruszewicz (1733–1796) is considered the father of critical historiography in Poland. His most important work in this respect was the multi-volume History of the Polish Nation, the first volume of which, dealing with the prehistoric era, was published after the author’s death (1824). It is of interest to scholars of the history of archaeology in Poland, who also point to some other works of Naruszewicz where archaeological themes appear. However, until now, no attention has been paid in this respect to the Diary of the journey of king Stanislaus Augustus to Ukraine and other Crown lands in 1787, which contains an extensive passage devoted to barrows preserved in the Ukrainian steppes. It attempts to explain their origins or their connection to specific historical circumstances by referring to the testimony of ancient authors (including those from the Byzantine world). The author of the Diary of the journey of king Stanislaus Augustus… is not unaware that some of the impressive graves scattered across the steppe may be of later origin (from the Middle Ages or even modern times) and may be the result of long-lasting battles in these lands. In his description, Adam Naruszewicz also refers to local tradition, including folk accounts, which provides material of interest not only to the archaeologist or historian but also to the ethnographer. As part of the following article, the 1787 account has been selectively commented on – in the hope that it will not be overlooked when attempting to cover in more detail the origins of archaeological interest in domestic writing in the future.

Keywords:

Adam Naruszewicz, diaries, Ukraine, barrows, Scythian community

Download files

pdf (Język Polski)

Citation rules

Prokop, K. (2025). „Like the pyramids in Egyptian sands, barrows across vast steppes”. Adam Naruszewicz’s archaeological observations from a journey though Ukrainian Lands in 1787. Przegląd Archeologiczny, 73, 23–35. https://doi.org/10.23858/PA73.2025.3907

Cited by / Share

Licence

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.

References

Abramowicz A. (1979). Urny i ceraunie [Acta Archaeologica Lodziensia, 27]. Łódź: Łódzkie Towarzystwo Naukowe. Wydział II – Nauk Historycznych i Społecznych.
Google Scholar

Abramowicz A. (1986). Adama Naruszewicza zainteresowania starożytnościami. Łódzkie Towarzystwo Naukowe. Sprawozdania z Czynności i Posiedzeń Naukowych, 40(12), 1-8.
Google Scholar

Abramowicz A. (1987). Dzieje zainteresowań starożytniczych w Polsce, cz. 2 – Czasy stanisławowskie i ich pokłosie. Wrocław – Warszawa – Kraków – Gdańsk – Łódź: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Google Scholar

Abramowicz A. (1991). Historia archeologii polskiej. XIX i XX wiek. Warszawa – Łódź: Instytut Historii Kultury Materialnej PAN.
Google Scholar

Abramowicz A. (1992). Historia archeologii polskiej. Początki [Acta Archaeologica Lodziensia, 36]. Łódź: Łódzkie Towarzystwo Naukowe. Wydział II – Nauk Historycznych i Społecznych.
Google Scholar

Aleksandrowska E. (1999). „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne” 1770–1777. Monografia bibliograficzna. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN.
Google Scholar

Bartkiewicz K. (red.) (1998). Adam Naruszewicz i historiografia oświecenia. Zielona Góra: Verbum.
Google Scholar

Blombergowa M.M. (1993). Badania archeologiczne Polaków na terytorium Imperium Rosyjskiego w XIX i początku XX wieku [Acta Archaeologica Lodziensia, 37]. Łódź: Łódzkie Towarzystwo Naukowe. Wydział II – Nauk Historycznych i Społecznych.
Google Scholar

Bober-Jankowska M. (2019). Naruszewiczowy przekład dzieł Tacyta. Colloquia Litteraria. Półrocznik Instytutu Filologii Polskiej Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie, 2, 21-29. DOI: https://doi.org/10.21697/cl.2018.4.2
Google Scholar

Bober-Jankowska M. (2021). Proza diarystyczna Adama Naruszewicza. Warszawa: Wydawnictwo Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego.
Google Scholar

Czacki T. (1861). O litewskich i polskich prawach, o ich duchu, źródłach, związku i o rzeczach zawartych w pierwszym statucie dla Litwy 1529 roku wydanym, wyd. K. J. Turowski. Kraków: Czas.
Google Scholar

Frisk H. (1960). Griechisches etymologisches Wörterbuch, t. 1. Heidelberg: Carl Winter – Universitätsverlag.
Google Scholar

Grabski A.F. (1998). Adam Naruszewicz jako historyk. Wiek Oświecenia, 13, 11-56.
Google Scholar

Grzybowski S. (1960). Teki Naruszewicza. „Acta regum et populi Poloni”. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich.
Google Scholar

Herodot (2007). Dzieje, przeł. S. Hammer. Warszawa: Czytelnik.
Google Scholar

Jougan A. (1957). Słownik kościelny łacińsko-polski. Poznań – Warszawa – Lublin: Księgarnia św. Wojciecha.
Google Scholar

Jurkiewicz W. (1993). Adam Naruszewicz w otoczeniu króla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Bydgoszczy. Studia Historyczne, 3, 69-86.
Google Scholar

Karolczuk-Kędzierska M. et al. (red.). (2004). Encyklopedia Kresów. Kraków: Wydawnictwo Kluszczyński.
Google Scholar

Konstantyn Porfirogeneta (2024). O zarządzaniu cesarstwem, przeł. A. Paroń. Wrocław – Warszawa: Instytut Archeologii i Etnologii PAN; Instytut Studiów Klasycznych, Śródziemnomorskich i Orientalnych Uniwersytetu Wrocławskiego; Wydawnictwo Naukowe Sub Lupa.
Google Scholar

Kosmowski A. (1880). Charków. W: F. Sulimierski et al. (red.), Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 1 (543-546). Warszawa: Filip Sulimierski & Władysław Walewski.
Google Scholar

Kryński S. (2013). Od „Złotej Hramoty” do Złotego Rogu Wernyhory. Akcent. Literatura i Sztuka, 34(1), 108-116.
Google Scholar

Lewaszkiewicz T. (2020). Świadomość językowa i zainteresowania językoznawcze Adama Naruszewicza. Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza, 27(2), 85-97. DOI: https://doi.org/10.14746/pspsj.2020.27.2.5
Google Scholar

Linde S.B. (1812). Słownik języka polskiego przez Samuela Bogumiła Lindego, t. 5. Warszawa: Drukarnia XX. Pijarów.
Google Scholar

Krzysztof Prokop

k.prokop@iaepan.edu.pl
https://orcid.org/0000-0002-1940-8909

Affiliation:

Ośrodek Historii Kultury Materialnej Średniowiecza i Czasów Nowożytnych, Instytut Archeologii i Etnologii PAN, al. Solidarności 105, 00-140 Warszawa;, Poland