Przesiedleńcy ze strefy wykluczenia po katastrofie atomowej w Czarnobylu: problemy z zadomawianiem się w nowej przestrzeni

Słowa kluczowe: zadomowienie, zakorzenienie, katastrofa atomowa w Czarnobylu, Białoruś, ustna historia

Abstrakt

Po katastrofie atomowej w Czarnobylu powstała (także na Białorusi) tzw. strefa wykluczenia – ok. 30 km od reaktora, z której mieszkańców przesiedlono na tereny „czyste”. Poddano analizie wypowiedzi świadków zawarte w prozie dokumentalnej, tekstach gwarowych, publicystyce oraz w Białoruskim Archiwum Historii Mówionej. W relacjach szukano odpowiedzi na pytania: kto to są czarnobylcy i jak ich postrzegają inni, zwłaszcza tuż po awarii, jaka była reakcja ludzi na ewakuację, co autochtoni wyjeżdżając zabierali ze sobą, co i dlaczego zostawiali na miejscu, jaki był ich stosunek do nowych komfortowych domów i mieszkań, jak się urządzali na nowym miejscu, gdzie chowali zmarłych oraz czy udało im się zadomowić w nowym locum. W wyniku analizy wypowiedzi oraz zestawieniu ich z rozważaniami nad fenomenologią przestrzeni, w oparciu o studium H. Buczyńskiej-Garewicz, pojęcia zakorzenienia S. Weil i J. Tischnera, koncepcję „rytów przejścia” A. van Gennepa, autorka dochodzi do wniosku, że większość czarnobylców jest głęboko zakorzeniona w ojcowiźnie, co nie daje możliwości rozszerzenia pojęcia „dom” i uniemożliwia „zadomowienie”. Ludzie cierpią na nowym miejscu, czasem wracają do siebie. Jako strategie oswajania nowej przestrzeni zauważono jedynie skoncentrowanie się na pracy, najchętniej na roli (działce), lub na zdrowiu własnych dzieci.

Pobrania

Dane pobrania nie są jeszcze dostepne

Biogram autora

Jadwiga Kozłowska-Doda, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin

Jadwiga Kozłowska-Doda, językoznawstwo, doktor habilitowany nauk humanistycznych w zakresie językoznawstwa, Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej, Wydział Humanistyczny, Instytut Filologii Słowiańskiej, Zakład Białorutenistyki i Bułgarystyki, zainteresowania naukowe: pogranicze polsko-wschodniosłowiańskie (gwary polskie na Białorusi, obrzędowość na pograniczu kulturowym, szczególnie obrzędy pogrzebowe), lingwistyka kulturowa (językowy obraz świata domu w języku białoruskim), współczesny język białoruski.

Bibliografia

Bartmiński J. 2018, Język w kontekście kultury czyli co dziś znaczy metafora „europejski dom”? Z prac na XVI Kongres Slawistów Belgrad, sierpień 2018 roku. „Śląsk”, Katowice.

Bartmiński J., Bielińska-Gardziel I. 2012, Polski językowo-kulturowy obraz domu (cz. I), [w:] Abramowicz M., Bartmiński J., Bielińska-Gardziel I. (red.), Wartości w językowo-kulturowym obrazie świata Słowian i ich sąsiadów, 1, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin: s. 9–46.

Buczyńska-Garewicz H. 2006, Miejsca, strony, okolice. Przyczynek do fenomenologii przestrzeni, Universitas, Kraków.

Budzik J. 2013, Zadomowieni i wyobcowani. O sytuacji pisarzy polskich w Kanadzie, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków – Polski Fundusz Wydawniczy w Kanadzie, Toronto.

Chylak-Schroeder T., Głuszkowska-Babicka J., Jasińska-Socha T. 2012, Słownik białorusko-polski, Katedra Białorutenistyki Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.

Dmitrenko A. 2017, «Nasze serce po rodnom kraju i teper wono bołytʹ»: mała batʹkiwszczyna u pamjati peresełenciw iz Czornobylszczyny (za materiałamy istoryko-etnohraficznoji ekspedyciji 2012 roku na Kyjiwszczynu, [w:] Smalenczuk A. (red.) Czarnobylskaja awaryja i hramadstwa: 30 hod pasla katastrofy, Wydawiec Zmicier Kołas, Minsk, s. 203–213 [Дмітренко А. 2017, «Наше серце по родном краю і тепер воно болить»: мала батьківщина у пам’яті переселенців із Чорнобильщини (за матеріалами історико-етнографічної експедиції 2012 року на Київщину), [у:] Смаленчук А. (рэд.) Чарнобыльская аварыя і грамадства: 30 год пасля катастрофы, Выдавец Зміцер Колас, Мінск, с. 203–213].

Dutka E. 2008, Okolice nie tylko geograficzne. O twórczości Andrzeja Kuśniewicza, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice.

Dziuban Z. 2007, Hermeneutyczny wymiar doświadczenia przestrzeni, „Teksty Drugie”, 4, s. 123–129.

Engelking A. 2012, „Zapracowany naród”. Praca jako rdzeń tożsamości białoruskich kołchoźników, [w:] Abramowicz M., Bartmiński J., Bielińska-Gardziel I. (red.), Wartości w językowo-kulturowym obrazie świata Słowian i ich sąsiadów, 1, Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin: s. 137–157.

Heidegger M. 1977, Budować mieszkać myśleć. Eseje wybrane, tłum. Michalski K., Warszawa: Czytelnik.

Iwanowa W. 2017, Czarnobylskaja katastrofa u dakumentach Bełaruskaha archiwa wusnaj historyi, [w:] Smalenczuk A. (red.), Czarnobylskaja awaryja i hramadstwa: 30 hod pasla katastrofy, Wydawiec Zmicier Kołas, Minsk, s. 188–202 [Іванова В. 2017, Чарнобыльская катастрофа ў дакументах Беларускага архіва вуснай гісторыі, [у:] Смаленчук А. (рэд.) Чарнобыльская аварыя і грамадства: 30 год пасля катастрофы, Выдавец Зміцер Колас, Мінск, с. 188–202.

Kazlouskaja-Doda Ja. 2015, Paniaccie DOM u suczasnaj biełaruskaj mowie [Казлоўская-Дода Я. Паняцце ДОМ у сучаснай беларускай мове], Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin.

Klimczuk F., Łobacz S., Truchan T. 1994, Z haworak byłych życharou Chojnickaha, Naraulanskaha, Brahinskaha rajonau, [w:] Krywicki A. (red.), Haworać czarnobylcy (z miascowych haworak czarnobylskaj zony u Biełarusi), Instytut mowaznaustwa imia Jakuba Kołasa AN Biełarusi, Minsk, s. 8–33 [Клімчук Ф., Лобач С., Трухан Т. З гаворак былых жыхароў Хойніцкага, Нараўлянскага, Брагінскага раёнаў, [у:] Крывіцкі А. (рэд.), Гавораць Чарнобыльцы (з мясцовых гаворак чарнобыльскай зоны ў Беларусі), Інстытут мовазнаўства імя якуба Коласа АН Беларусі, Мінск, с. 8–33].

Kozłowska-Doda J. 2015, Dom w języku białoruskim, [w:] Bartmiński J. (red.) Leksykon Słowian i ich sąsiadów, t. 1: DOM, Bartmiński J., Bielińska-Gardziel I., Żywicka B. (red.), Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, Lublin, s. 177–206.

Kurcowa W. 1994, Stan i razwiccio mounaj situacyi na paudniowa-uschodniaj Homielszczynie za czarnobylski czas (fanietycznyja asabliwasci miascowaj haworki i dyjalektnaha miascowaha wymaulennia), [w:] Krywicki A. (red.), Haworać czarnobylcy (z miascowych haworak czarnobylskaj zony u Biełarusi), Instytut mowaznaustwa imia Jakuba Kołasa AN Biełarusi, Minsk, s. 116–157 [Курцова В. Стан і развіццё моўнай сітуацыі на паўднёва-ўсходняй Гомельшчыне за чарнобыльскі час (фанетычныя асаблівасці мясцовай гаворкі і дыялектнага мясцовага вымаўлення), [у:] Крывіцкі А. (рэд.), Гавораць Чарнобыльцы (з мясцовых гаворак чарнобыльскай зоны ў Беларусі), Інстытут мовазнаўства імя якуба Коласа АН Беларусі, Мінск, с. 116–157].

Legeżyńska A. 1996, Dom i poetycka bezdomność w liryce współczesnej, Wydawnictwo Naukowe PWN.

Łeszczenko N. 2017, Czornobylśka katastrofa u pamjati wymuszenych peresełenciw czerez 30 rokiw pisla awariji, [w:] Smalenczuk A. (red.) Czarnobylskaja awaryja i hramadstwa: 30 hod pasla katastrofy, Wydawiec Zmicier Kołas, Minsk, s. 214–225 [Лещенко Н. 2017, Чорнобильська катастрофа у пам’яті вимушених переселенців через 30 років після аварії, [у:] Смаленчук А. (рэд.) Чарнобыльская аварыя і грамадства: 30 год пасля катастрофы, Выдавец Зміцер Колас, Мінск, с. 214–225].

Paskiewicz S. 2016, Strefa Radioaktywnego Zapomnienia, tłum. M. Buchalik, „Znak”, kwiecień (Vol. 731), s. 18–25.

Sekuła P. 2018, Likwidatorzy Czarnobyla. Nieznane historie, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Sieroń-Galusek D., Galusek Ł. 2012, Pogranicze. O odradzaniu się kultury, Kolegium Europy Wschodniej im. Jana Nowaka-Jeziorańskiego, Wrocław.

Smalenczuk A. (red.) 2017, Czarnobylskaja awaryja i hramadstwa: 30 hod pasla katastrofy, Wydawiec Zmicier Kołas, Minsk [Смаленчук А. (рэд.) 2017, Чарнобыльская аварыя і грамадства: 30 год пасля катастрофы, Выдавец Зміцер Колас, Мінск].

Sudnik M., Kryuko M. (red.) 1999, Tłumaczalny słounik biełaruskaj litaraturnaj mowy, BiełEn, Minsk [Суднік М., Крыўко М. (рэд.) 1999, Тлумачальны слоўнік беларускай літаратурнай мовы, БелЭн, Мінск].

Tischner J. 2006, Filozofia dramatu, Wydawnictwo Znak, Kraków.

Ułasiewicz W., Dauhulewicz N. 2009, Słounik nowych słou biełaruskaj mowy, TietraSistiems, Minsk [Уласевіч В., Даўгулевіч Н. Слоўнік новых слоў беларускай мовы, ТетраСистемс, Мінск].

Van Gennep A. 1908/2006, Obrzędy przejścia. Systematyczne studium ceremonii. O bramie i progu, o gościnności i adopcji, o ciąży i porodzie, o narodzinach, dzieciństwie, dojrzewaniu i inicjacji, o święceniach kapłańskich i koronacji królów, o zaręczynach i zaślubinach, o pogrzebie i porach roku, i o wielu innych rzeczach, przeł. Biały B., Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa.

Weil S. 1943/2004, Zakorzenienie. Wstęp do deklaracji obowiązków wobec istoty ludzkiej, [w:] Weil S. 2004, Dzieła, tłum. Frankiewicz M., Wydawnictwo BRAMA – Książnica Włóczęgów i Uczonych, Poznań, s. 929–1104.

Zatorski W. o. OSB (opr.) 2008, Acedia – duchowa depresja. Wybór tekstów, Tyniec, Kraków.

Żarskaja N. 2010, Czarnobylskaja awaryja u pamiaci życharou w. Wochar (Czerykauski rajon, Mahilouskaja wobłasć), „Histaryczny almanach”, t. 16, s. 102–118 [Жарская Н., Чарнобыльская аварыя ў памяці жыхароў в. Вохар (Чэрыкаўскі раён, Магілёўская вобласць), „Гістарычны альманах”, т. 16, с. 102–118].

Źródła prasowe, utwory literackie, wypowiedzi świadków

AB 19.04.2016, «Zakinuli nas siudy, jak da czorta na wysiełki. Pierasialency-czarnobylcy pra swajo żyćcio «na czużynie» [АБ «Закінулі нас сюды, як да чорта на выселкі. Перасяленцы-чарнобыльцы пра сваё жыцьцё «на чужыне»], Радыё Свабода, https://www.svaboda.org/a/pierasialiency-carnobylcy-pra-svajo-zyccio-na-cuzynie/27684322.html 14.06.2018.

Aleksijewicz S. 2012, Czarnobylska modlitwa. Kronika przyszłości, tłum. Czech J. Wydawnictwo Czarne, Wołowiec.

Bałachonau S. 2014, «Uskormleny suć pa bozie», abo kolki słou pra małuju radzimu [Балахонаў С. 2014, «Ускормлены суць па бозе», або колькі слоў пра малую радзіму], „Arche”, №10, s. 153–165.

Ilinicz N. 2006, Czarnobyl u losie adnoj siamji, Krajaznauczy sajt Talka i nawakołla [Ільініч Н., Чарнобыль у лёсе адной сям՚і, Краязнаўчы сайт Талька і наваколля], http://old.talka.info/kpchyrnob.html#nachalo, 24.09.2018.

Filipienka L. [wypowiedź w:] Januszeuskaja W. 26.04.2016, Pierasialency: historyja ab tym, jak Czarnobyl zmianiu losy słauharadczan, „Radzima” [Філіпенка Л. [у:] Янушэўская В. Перасяленцы: гісторыя аб тым, як Чарнобыль змяніў лёсы слаўгарадчан, „Радзіма”], http://www.glusk.by/2016/04/perasyalency-gistoryya-ab-tym-yak-charnobyl-zmyaniў-lyosy-slaўgaradchan/, 02.12.2018.

Kruczenka T. 24.01.2008, Ad Babczyna da Lisak szlach niablizki, portał „Prawda Homiel” [Кручэнка Т. Ад Бабчына да Лісак шлях няблізкі, портал „Правда Гомель”], https://gp.by/category/news/society/news3778.html, 01.12.2018.

Kuchta M. 25.04.2018, „Dauno stali swaimi”, „Lachawicki wiesnik”, № 31 [Кухта М. 25.04.2018, „Даўно сталі сваімі”, „Ляхавіцкі веснік”, № 31], http://belsmi.by/archive/article/106628, 24.11.2018.

Machnacz W. 09.04.2016, Czarnobyl u twarach. Historyja adnaho pierasialennia, Homielski zialony partał [Махнач В. Чарнобыль у тварах. Гісторыя аднаго перасялення, Гомельскі зялёны партал], http://homel.greenbelarus.info/articles/09-04-2016/charnobylski-shlyah-gistoryya-adnago-perasyalennya, 18.09.2018.

Kawalenka N. [wypowiedź w:] Maksimuk A. 30.04.2012, Piaczatka Czarnobyla u losach, „Hołas czasu” [Каваленка Н. [у:] Максімук А. Пячатка Чарнобыля ў лёсах, „Голас часу”], http://www.malorita.by/?p=4553, 30.11.2018.

Saczanka B. 1987/1989, Rodny kut, [w:] Saczanka B. 1989, Rodny kut. Apowiesci, apawiadanni, narys, ese, Mastackaja litaratura, Minsk, s. 5–114 [Сачанка Б. 1987, Родны кут, [у:] Сачанка Б. 1989, Родны кут. Аповесці, апавяданні, нарыс, эсэ, Мастацкая літаратура, Мінск, с. 5–114].

Saniuk A. 26.04.2018, Jak żywuć pierasialency z Czarnobylskaj zony u Aszmianach, „Aszmianski wiesnik” [Санюк А. Як жывуць перасяленцы з Чарнобыльскай зоны ў Ашмянах, „Ашмянскі веснік”], http://www.osh.by/?p=42201, 28.11.2018.

Siwiec Ju., Biańko M. 16.04.2016. Hłuchawickija pierasialency. Czarnobyl. 30 hod pasla, Biełaruskaje Radyjo Racyja [Сівец Ю., Бянько М. Глухавіцкія перасяленцы. Чарнобыль. 30 год пасля, Беларускае Радыё Рацыя], https://www.racyja.com/hramadstva/glukhavitskiya-perasyalentsy/, 27.11.2018.

Archiwalia

Białoruskie Archiwum Historii Mówionej [Беларускі архіў вуснай памяці], http://nashapamiac.org/archive/archivetree.html, 30.01.2019.

Opublikowane
2020-05-13
Jak cytować
Kozłowska-Doda, J. (2020). Przesiedleńcy ze strefy wykluczenia po katastrofie atomowej w Czarnobylu: problemy z zadomawianiem się w nowej przestrzeni. Journal of Urban Ethnology, 17, 149-170. https://doi.org/10.23858/JUE17.2019.009