Wartości dziedzictwa archeologicznego w badaniach społecznych: postawy, wiedza i zaangażowanie Polaków

Michał Pawleta; Aleksandra Chabiera; Agnieszkka Oniszczuk

doi:10.23858/APol70.2025.07

Opublikowane: 2025-12-31

Tom 70 (2025)

Wartości dziedzictwa archeologicznego w badaniach społecznych: postawy, wiedza i zaangażowanie Polaków

Michał Pawleta , Aleksandra Chabiera , Agnieszkka Oniszczuk

Archeologia Polski

Dział: Studia

https://doi.org/10.23858/APol70.2025.07

Abstrakt

Dziedzictwo archeologiczne pełni istotną rolę w kulturze i historii, jednak jego wartości w polskim społeczeństwie wciąż nie są dostatecznie rozpoznane, rozumiane i doceniane. Badania społeczne dotyczące tego tematu prowadzone są rzadko, co utrudnia opracowywanie skutecznych strategii jego ochrony oraz promocji. W artykule dokonano analizy wyników badania dotyczącego wiedzy, postaw oraz zaangażowania Polaków w kwestie związane z dziedzictwem archeologicznym według danych z sondażu CATI (ang. Computer-Assisted Telephone Interviews), przeprowadzonego w 2024 r. na reprezentatywnej próbie 1080 dorosłych mieszkańców Polski, w ramach projektu „Wartości dziedzictwa archeologicznego z perspektywy lokalnych społeczności – analiza porównawcza”. Uzyskane rezultaty przeanalizowano w kontekście szerszych wyzwań związanych z ochroną, zarządzaniem i popularyzacją dziedzictwa archeologicznego, proponując rekomendacje dotyczące poprawy obecnych strategii i działań w tym zakresie. Postulowano także konieczność prowadzenia dalszych badań społecznych na ten temat.

Słowa kluczowe:

dziedzictwo archeologiczne, badania ilościowe, wartości dziedzictwa archeologicznego, popularyzacja i udostępnianie dziedzictwa

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Pawleta, M., Chabiera, A., & Oniszczuk, A. (2025). Wartości dziedzictwa archeologicznego w badaniach społecznych: postawy, wiedza i zaangażowanie Polaków. Archeologia Polski, 70, 161–185. https://doi.org/10.23858/APol70.2025.07

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Bartkowski J. 2007. Tradycja zaborów a współczesne zachowania społeczne w Polsce, [w:] A. Krzemiński, J. Raciborski (red.), Oswajanie wielkiej zmiany: Instytut Socjologii UW o polskiej transformacji, Warszawa, s. 407–424.
Google Scholar

Bonacchi C., Krzyzanska M., Acerbi A. 2025. Positive sentiment and expertise predict the diffusion of archaeological content on social media, „Scientific Reports”, 15, 2031, https://doi.org/10.1038/s41598-025-85167-z
Google Scholar

Chabiera A. w druku. Archeolodzy i społeczności lokalne – horyzonty współpracy, [w:] Dziedzictwo kulturowe w badaniach, 4, Warszawa.
Google Scholar

Chabiera A., Dąbrowski A., Fortuna-Marek A., Kozioł A., Lubaś M., Nowak P., Skaldawski B., Stępnik K. 2017. Dziedzictwo kulturowe w badaniach, 1: Polacy wobec dziedzictwa. Raport z badań społecznych, Warszawa.
Google Scholar

Chabiera A., Dąbrowski A., Kozioł A., Nowak P., Skaldawski B. 2021. Dziedzictwo kulturowe w badaniach, 2: Rozwój lokalny i strategiczne zarządzanie rozwojem gminy w oparciu o dziedzictwo kulturowe, Warszawa.
Google Scholar

Chowaniec R. 2010. Dziedzictwo archeologiczne w Polsce. Formy edukacji i popularyzacji, Warszawa. European Archaeological Council. 2024. The benefits of development-led archaeology in Europe and beyond (EAC Guidelines 5), Bruxelles, https://doi.org/10.5281/zenodo.10696864
Google Scholar

Europejska Konwencja. 1996. Europejska konwencja o ochronie dziedzictwa archeologicznego (poprawiona) sporządzona w La Valetta dnia 16 stycznia 1992 r., Dz. U. z 1996 r., nr 120, poz. 564.
Google Scholar

Górski J., Czopek S. (red.), 2016. Między nauką a popularyzacją. Muzea i parki archeologiczne, Kraków.
Google Scholar

Gürsu I., Pulhan G., Vandeput L. 2020. ‘We asked 3,601 people’: a nationwide public opinion poll on attitudes towards archaeology and archaeological assets in Turkey, „Public Archaeology”, 18(2), s. 87–114, https://doi.org/10.1080/14655187.2020.1824156
Google Scholar

Holtorf C. 2007. Archaeology is a brand! The meaning of archaeology in contemporary popular culture, Oxford.
Google Scholar

Inrap. 2017. Europejczycy i archeologia. Badanie postrzegania archeologii i dziedzictwa archeologicznego wśród Europejczyków, Paryż.
Google Scholar

Jabłoński W. 2016. Wywiad telefoniczny ze wspomaganiem komputerowym. Działania ankieterskie w call center, Łódź.
Google Scholar

Jędrzejczak H., Mieszczanek M. 2015. Raport z badań socjologicznych zrealizowanych w ramach projektu „Social Engagement in Archaeology. Zaangażowanie społeczności lokalnych w ochronę dziedzictwa archeologicznego”, [w:] M. Kot, K. Pavlenok, H. Jędrzejczak, M. Mieszczanek, M. Sadłowski, J. Adamski, P. Danyło, D. Skolimowski, S. Shnayder, G. Pavlenok, M. Kozlikin (red.), Social Engagement in Archaeology. Zaangażowanie społeczności lokalnych w ochronę dziedzictwa archeologicznego w Polsce, Warszawa, s. 138–230.
Google Scholar

Jones S. 2017. Wrestling with the social value of heritage: problems, dilemmas and opportunities, „Journal of Community Archaeology and Heritage”, 4(1), s. 21–37, https://doi.org/10.1080/20518196.2016.1193996
Google Scholar

Jones S., Leech S. 2015. Valuing the historical environment: a critical review of existing approaches to social value, Manchester.
Google Scholar

Kajda K., Kostyrko M. 2016. Contemporary dimension of heritage promotion – towards socially engaged archaeology, „Sprawozdania Archeologiczne”, 68, s. 9-23, https://doi.org/10.23858/SA68.2016.001
Google Scholar

Kajda K., Marx A., Wright H., Richards J., Marciniak A., Salas Rossenbach K., Pawleta M., van den Dries M.H., Boom K., Guermandi M.P., Criado-Boado F., Barreiro D., Synnestvedt A., Kotsakis K., Kasvikis K., Theodoroudi E., Lüth F., Mayssoun I., Frase I. 2018. Archaeology, heritage, and social value: public perspectives on European archaeology, „European Journal of Archaeology”, 21(1), s. 96–117, https://doi.org/10.1017/eaa.2017.19
Google Scholar

Kajda K., Pawleta M., Marciniak A. 2017. Archeologia, dziedzictwo archeologiczne i ich społeczne znaczenie w oczach współczesnych Polaków, „Folia Praehistorica Posnaniensia”, 22, s. 69–82, https://doi.org/10.14746/fpp.2017.22.04
Google Scholar

Kobyliński Z. 2001. Teoretyczne podstawy konserwacji dziedzictwa archeologicznego, Warszawa. Konwencja z Faro 2005. Konwencja ramowa Rady Europy o wartości dziedzictwa kulturowego dla społeczeństwa, sporządzona w Faro dnia 27 października 2005 r., Dz. U. 2023 poz. 396.
Google Scholar

Kot M., Pavlenok K., Jędrzejczak H., Mieszczanek M., Sadłowski M., Adamski J., Danyło P., Skolimowski D., Shnayder S., Pavlenok G., Kolikin, M. 2015. Social Engagement in Archaeology. Zaangażowanie społeczności lokalnych w ochronę dziedzictwa archeologicznego w Polsce, Warszawa.
Google Scholar

Kozioł A., Trelka M., Florjanowicz P. 2013. Społeczno-gospodarcze oddziaływanie dziedzictwa kulturowego. Raport z badań społecznych, Warszawa.
Google Scholar

Makowska A., Oniszczuk A., Sabaciński M. 2016. Some remarks on the stormy relationship between the detectorists and archaeological heritage in Poland, „Open Archaeology”, 2, s. 171–181, https://doi.org/10.1515/opar-2016-0013
Google Scholar

Martelli-Banégas D., Panhard I., Favré, T. 2015. Image of archaeology in Europe – 2015. Summary report. General public, Harris Interactive, https://archaeologydataservice.ac.uk/archiveDS/archiveDownload?t=arch-27491/dissemination/pdf/NEARCH_Image_of_archaeology_Europe_OK.pdf
Google Scholar

Mroczek D. 2023. Fortune and glory: motives for modern day treasure hunting in Poland, „Folia Praehistorica Posnaniensia”, 28, s. 255 - 271, https://doi.org/10.14746/fpp.2023.28.11
Google Scholar

Murzyn-Kupisz M., Hołuj D., Działek J. 2022. Dziedzictwo kulturowe w badaniach, 3: Społeczno-ekonomiczne oddziaływanie dziedzictwa kulturowego Stan badań oraz perspektywy i potrzeby badawcze w kontekście polskim, Warszawa–Kraków.
Google Scholar

NID. 2020. Badanie wiedzy i świadomości Polaków dotyczących dziedzictwa archeologicznego – raport z badania, Sopot.
Google Scholar

NID. 2021. Raport z badania świadomości potrzeby i zakresu realizacji działań popularyzatorskich dotyczących dziedzictwa archeologicznego wśród środowisk archeologicznych, Warszawa.
Google Scholar

NID. 2022. Korzyści społeczne płynące z badań archeologicznych, Warszawa. Oniszczuk A. 2021a. A tricky subject – archaeology in opinion polls on cultural heritage. Recent examples from Poland, „Internet Archaeology”, 57, https://doi.org/10.11141/ia.57.14
Google Scholar

Oniszczuk A. 2021b. Archeologia – trudny temat. Dziedzictwo archeologiczne i jego potencjał ekonomiczno- społeczny w badaniach opinii, [w:] B. Skaldawski, A. Chabiera, A. Kozioł, A. Dąbrowski, P. Nowak (red.), Dziedzictwo kulturowe w badaniach, 2: Rozwój lokalny i strategiczne zarządzanie rozwojem gminy w oparciu o dziedzictwo kulturowe, Kraków, s. 88–99.
Google Scholar

Oniszczuk A., Byszewska-Łasińska A. w druku. Polacy o archeologii, archeolodzy o popularyzacji – wyniki najnowszych badań opinii dotyczących dziedzictwa archeologicznego przeprowadzonych na zlecenie NID w 2020 i 2021 r., [w:] Dziedzictwo kulturowe w badaniach, 4, Warszawa.
Google Scholar

Pawleta M. 2016. Przeszłość we współczesności. Studium metodologiczne archeologicznie kreowanej przeszłości w przestrzeni społecznej, Poznań.
Google Scholar

Pawleta M. 2022. Public archaeology in Poland: current state of affairs and future directions, „European Journal of Archaeology”, 25(1), s. 103–118, https://doi.org/10.1017/eaa.2021.33
Google Scholar

Pawleta M. w druku. Popularyzacja wiedzy o archeologii i dziedzictwie archeologicznym jako wyzwanie dla tej dyscypliny w XXI wieku, [w:] Dziedzictwo kulturowe w badaniach, 4, Warszawa.
Google Scholar

Pokotylo D. 2002. Public opinion and Canadian archaeological heritage: a national perspective, „Canadian Journal of Archaeology”, 26(2), s. 88–129.
Google Scholar

Pokotylo D., Guppy N. 1999. Public opinion and archaeological heritage: views from outside the profession, „American Antiquity”, 64(3), s. 400–416.
Google Scholar

Prados Torreira L. 2024. ‘It’s a long way!’ The gender perspective in archaeology museums, [w:] N. Palincaş, A.C. Martins (red.), Gender and change in archaeology. European studies on the impact of gender research on archaeology and wider society, Cham, s. 325–342.
Google Scholar

Ramos M., Duganne D. 2000. Exploring public perceptions and attitudes about archaeology. Society for American Archaeology, https://documents.saa.org/container/docs/default-source/doc-publicoutreach/harris_poll1999.pdf
Google Scholar

Robson E. 2025. Assessing the social values of heritage: methods in theory and practice, London. Sanetra-Szeliga J., Jagodzińska K. (red.), 2017. Potencjał dziedzictwa: społeczno-gospodarcze przykłady z Europy Środkowej, Kraków.
Google Scholar

Schut P.A.C., Scharff D., de Wit L.C. 2015. Amersfoort agenda, [w:] P.A.C. Schut, D. Scharff, L.C. de Wit (red.), Setting the agenda: giving new meaning to the European archaeological heritage, EAC Occasional Paper, 10, Namur, s. 15–23.
Google Scholar

Sørensen M.L.S., Carman J. (red.), 2009. Heritage studies: methods and approaches, London. Wyszkowska D., Wyszkowski A. 2022. Program „Polski Ład” a sytuacja finansowa JST, „ANALIZA CELowa”, 3, s. 1–15.
Google Scholar

Eurobarometr. 2017. Specjalny Eurobarometr 466. Europejczycy i dziedzictwo kulturowe. Polska, wrzesień-październik, https://epale.ec.europa.eu/sites/default/files/ebs_466_fact_pl_pl.pdf# (dostęp:03.11.2025).
Google Scholar

Wartości dziedzictwa. 2024. Wartości dziedzictwa archeologicznego z perspektywy lokalnych społeczności, https://fundacja-hereditas.pl/wartosci-dziedzictwa-archeologicznego-z-perspektywy-lokalnych-spolecznosci/ (dostęp: 03.11.2025).
Google Scholar