Lokalizacja kościoła w przestrzeni średniowiecznego miasta – przykład Barczewka (Alt-Wartenburg) na Warmii

Felix Biermann; Christofer Herrmann; Arkadiusz Koperkiewicz

doi:10.23858/APol70.2025.05

Opublikowane: 2025-12-31

Tom 70 (2025)

Lokalizacja kościoła w przestrzeni średniowiecznego miasta – przykład Barczewka (Alt-Wartenburg) na Warmii

Felix Biermann , Christofer Herrmann , Arkadiusz Koperkiewicz

Archeologia Polski

Dział: Studia

https://doi.org/10.23858/APol70.2025.05

Abstrakt

Na podstawie badań archeologicznych ustalono, że w średniowiecznym ośrodku Wartenberg (dziś Barczewko, gmina Barczewo) na Warmii przypuszczalnie istniał kościół ufundowany w latach 1325/1330 przez biskupa warmińskiego, zniszczony w 1354 r. podczas ataku Litwinów. Był to prosty, drewniany budynek, o konstrukcji szachulcowej. Znaleziono tylko negatywy drewnianej konstrukcji, zwęglone drewno, liczne żelazne elementy konstrukcyjne. Orientacja na linii wschód‒zachód i lokalizacja w centrum cmentarza świadczą, że sakralna funkcja tego obiektu jest wielce prawdopodobna. Położenie budowli na obrzeżach miasta i w pewnej odległości od rynku jest również typowe dla miast tego regionu. Byłby to pierwszy drewniany kościół z początkowej fazy zakładania średniowiecznego miasta na terenie państwa zakonu krzyżackiego w Prusach. Analizie jego reliktów i ich interpretacji poświęcony jest niniejszy artykuł. Rozważania te zaprezentowano na tle historii ośrodka i stanu jego rozpoznania archeologicznego oraz wniosków z dotychczasowych badań historycznych.

Słowa kluczowe:

zaginione miasto, drewniany kościół, cmentarzysko, zakon krzyżacki, Warmia, archeologia, średniowiecze

Pobierz pliki

pdf

Zasady cytowania

Biermann, F., Herrmann, C., & Koperkiewicz, A. (2025). Lokalizacja kościoła w przestrzeni średniowiecznego miasta – przykład Barczewka (Alt-Wartenburg) na Warmii. Archeologia Polski, 70, 117–141. https://doi.org/10.23858/APol70.2025.05

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Dusburg. 2004. Piotr z Dusburga, Kronika ziemi pruskiej, przeł. S. Wyszomirski, Toruń.
Google Scholar

Lemmens L. (wyd.), 1913. Urkundenbuch der alten sächsischen Franziskanerprovinzer, 2: Die Kustodie Preussen, Düsseldorf.
Google Scholar

Achremczyk S. (red.), 2008. Poczet biskupów warmińskich, Olsztyn.
Google Scholar

Agthe M. 2003. Archäologische Untersuchungen und baugeschichtliche Beobachtungen an Kirchen der Niederlausitz und des angrenzenden Elbe-Elster-Gebietes, [w:] J. Kunow (red.), Einsichten. Archäologische Beiträge für den Süden des Landes Brandenburg 2002, Arbeitsberichte zur Bodendenkmalpflege in Brandenburg, 12, Wünsdorf, s. 237–288.
Google Scholar

Agthe M. 2017. Kirchen zwischen mittlerer Elbe und Bober. Untersuchungen zu Aspekten der archäologischen Denkmalpflege und Baugeschichte, Forschungen zur Archäologie im Land Brandenburg, 17, Wünsdorf.
Google Scholar

Ahrens C. 1982. Frühe Holzkirchen im nördlichen Europa: zur Ausstellung des Helms-Museums, Hamburgisches Museum für Vor- und Frühgeschichte, vom 13. November 1981 bis 28. März 1982, Veröffentlichungen des Helms-Museums, 39, Hamburg.
Google Scholar

Ahrens C. 2001. Die frühen Holzkirchen Europas, Schriften des Archäologischen Landesmuseums, 7, Stuttgart.
Google Scholar

Andrzejewski A., Wroniecki P. (red.), 2015. W poszukiwaniu zaginionego miasta: 15 lat badań średniowiecznej lokalizacji Nieszawy, Łódź.
Google Scholar

Białuński G. 2014. Wartenburg quo modo reedificatur. O trudnych początkach Barczewa, [w:] G. Białuński, R. Klimek (red.), Szkice z dziejów Barczewa, Barczewo, s. 21–37.
Google Scholar

Biermann F. 2010. Slawenzeitliche Kirchen im nordostdeutschen Gebiet, [w:] L. Polaček, J. Mařiková-Kubková (red.), Frühmittelalterliche Kirchen als archäologische und historische Quelle. Internationale Tagungen in Mikulčice 8, Brno, s. 331–344.
Google Scholar

Biermann F., Herrmann Ch., Koperkiewicz A. 2016a. Alt Wartenburg/Barczewko na Warmii. Początki miasta średniowiecznego i jego fortyfikacje, [w:] Z. Kobyliński (red.), Grodziska Warmii i Mazur 2. Nowe badania i interpretacje, Archeologica Hereditas, 7, Warszawa, s. 49–70.
Google Scholar

Biermann F., Herrmann Ch., Koperkiewicz A. 2016b. Alt-Wartenburg/Barczewko – Interdisziplinäre Erforschung einer spätmittelalterlichen Stadtwüstung im Ermland (Nordostpolen), „Zeitschrift für Archäologie des Mittelalters”, 44, s. 115–147.
Google Scholar

Biermann F., Herrmann Ch., Koperkiewicz A. 2017. Kleine Stadt in großer Wildnis – Aufstieg und Untergang von Alt-Wartenburg, „Archäologie in Deutschland”, 2, s. 56–59.
Google Scholar

Biermann F., Herrmann Ch., Koperkiewicz A. 2018a. Alt Wartenburg im Kontext der spätmittelalterlichen Stadtgründungen im Ermland, [w:] G. Köster, Ch. Link, H. Lück (red.), Kulturelle Vernetzung in Europa. Das Magdeburger Recht und seine Städte, Dresden, s. 403–421.
Google Scholar

Biermann F., Herrmann Ch., Koperkiewicz A. 2018b. Small town in the “Great Wilderness” – research into the former medieval town and castle of Alt-Wartenburg (Barczewko, northeastern Poland), [w:] N. Engberg, V Etting, L. Meldgaard, S. Jensen, C. Sørensen, D. Wille-Jørgensen (eds), Building a castle – preparing for war or keeping the peace?, Castella Maris Baltici, 13, Bonn, s. 123–134.
Google Scholar

Biermann F., Herrmann Ch., Koperkiewicz A. 2019a. Alt-Wartenburg. Gründung und Untergang einer Lokationsstadt in der Großen Wildnis, [w:] G. Köster, Ch. Link (red.), Faszination Stadt. Die Urbanisierung Europas im Mittelalter und das Magdeburger Recht, Dresden, s. 274–284.
Google Scholar

Biermann F., Herrmann Ch., Koperkiewicz A. 2021. Zuwanderer und Einheimische im spätmittelalterlichen Ermland – archäologische Anzeichen für Kontakte und Ausgleichsprozesse auf dem Friedhof von Alt-Wartenburg (Barczewko), „Zeitschrift für die Geschichte und Altertumskunde Ermlands”, 65, s. 3–30.
Google Scholar

Biermann F., Herrmann Ch., Koperkiewicz A., Ubis E. 2019b. Burning Alt-Wartenburg. Archaeological evidence for the conflicts between the Teutonic Order and the Grand Duchy of Lithuania from a deserted medieval town near Barczewko (Warmia, Poland), „Lietuovos Archeologija”, 45, s. 265–294, https://doi.org/10.33918/25386514-045008
Google Scholar

Biermann F., Schenk T. 2014. Neue Einsichten zur Gründung der Stadt Freyenstein (Prignitz), [w:] A. Diener, J. Müller, M. Untermann (red.), Gründung im archäologischen Befund. Sitzung der Gesellschaft in Lübeck vom 2. bis 4. September 2013, Mitteilungen der Deutschen Gesellschaft für Archäologie des Mittelalters und der Neuzeit, 27, Paderborn, s. 69–76.
Google Scholar

Bönigk, von G. 1883. Die Stätte der alten Stadt Warteburg und die Wallberge der Umgebung, „Altpreußische Monatsschrift. Neue Folge”, 20, s. 152–160.
Google Scholar

Czubiel L., Domagała T. 1969. Zabytkowe ośrodki miejskie Warmii i Mazur, Olsztyn.
Google Scholar

Elzanowska A. 2024. „Badanie dendrochronologiczne prób drewna z Barczewka (Alt Wartenburg) na Warmii”, Toruń, maszynopis w posiadaniu autorów.
Google Scholar

Gabriel I. 1988. Zur Innenbebauung von Starigard/Oldenburg, „Bericht der Römisch-Germanischen Kommission”, 69, s. 55–86.
Google Scholar

Gabriel I. 2002. Starigard/Oldenburg: Die große Landesburg der Wagrier, [w:] M. Gläser, H.-J. Hahn, I. Weibezahn (red.), Heiden und Christen. Slawenmission im Mittelalter, Ausstellungen zur Archäologie in Lübeck, 5, Lübeck, s. 29–42.
Google Scholar

Gläser M. 2006. Die Kirchen von Alt Lübeck, [w:] F. Biermann, M. Schneider, T. Terberger (red.), Pfarrkirchen in den Städten des Hanseraums. Beiträge eines Kolloquiums vom 10. bis 13. Dezember 2003 in der Hansestadt Stralsund, Archäologie und Geschichte im Ostseeraum, 1, Rahden, s. 13–19.
Google Scholar

Grążawski K. 2022. Życie codzienne miast zakonu krzyżackiego w Prusach, Olsztyn.
Google Scholar

Heckmann D. 2020. Amtsträger des Deutschen Ordens/Dostojnicy zakonu niemieckiego w Prusach i baliwatach kamery wielkomistrzowskiej w Rzeszy do 1525 roku, Toruń.
Google Scholar

Herrmann Ch. 2007. Mittelalterliche Architektur im Preußenland. Untersuchungen zur Frage der Kunstlandschaft und -geographie, Studien zur internationalen Architektur- und Kulturgeschichte, 56, Petersberg.
Google Scholar

Herrmann Ch. 2014a. „Barczewko/Alt-Wartenburg. Historia średniowiecznego miasta lokacyjnego w kontekście kolonizacji Warmii w XIV wieku”, Gdańsk, maszynopis w posiadaniu autorów.
Google Scholar

Herrmann Ch. 2014b. Lokacja Barczewka w źródłach historycznych, [w:] G. Białuński, R. Klimek (red.), Szkice z dziejów Barczewa, Barczewo, s. 37–48.
Google Scholar

Jaskanis D. 2008. Święck. Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy na północno-wschodnim Mazowszu, Warszawa.
Google Scholar

Kamiński R. 2016. Dom w konstrukcji słupowo-ramowej jako element zabudowy średniowiecznego Trzebiatowa, [w:] G. Nawrolska, H. Paner, J. Piekalski, E. Trawicka (red.), Archeologia miast Pomorza w kontekście ziem polskich. Studia dedykowane pamięci Tadeusza Nawrolskiego, Gdańsk, s. 263‒275.
Google Scholar

Kempke T. 2004. Die christlich-ottonische Zeit in Starigard/Oldenburg, [w:] J. Gąssowski (red.), Christianisation of the Baltic Region, Castri Dominae Nostrae Litterae Annales, 1, Pułtusk, s. 101–105.
Google Scholar

Kersting T., Pratsch S. (red.), 2007. Kirchen des Mittelalters in Brandenburg und Berlin: Archäologie und Bauforschung, Denkmalpflege in Berlin und Brandenburg, Arbeitshefte, 3(2006), Petersberg.
Google Scholar

Klimek R. 2013. Zaginione zamki i strażnice z pierwszej połowy XIV wieku z obszaru Warmii biskupiej oraz propozycje ich lokalizacji, [w:] Z. Kobyliński (red.), Grodziska Warmii i Mazur 1. Stan wiedzy i perspektywy badawcze, Archaeologica hereditas, 2, Warszawa–Zielona Góra, s. 205–224.
Google Scholar

Klimek R. 2021. Pierwsze kościoły na Warmii i ich wpływ na rozwój dróg lokalnych, „Komunikaty Mazursko-Warmińskie”, 3(313), s. 459–472, https://doi.org/10.51974/kmw-141599
Google Scholar

Kocińska K., Koperkiewicz A. 2011. „Barczewo, woj. warmińsko-mazurskie, stan. I, stare miasto. Raport zbiorczy z prowadzenia nadzorów archeologicznych na terenie obszaru rewitalizacji w 2011 r.”, Gdańsk, maszynopis w posiadaniu autorów.
Google Scholar

Koperkiewicz A. 2020. Barczewko – a cemetery of the first settlers in Southern Warmia against the background of medieval inhumation necropolises in Teutonic Prussia, „Archaeologia Historica Polona”, 28, s. 199‒228, https://doi.org/10.12775/AHP.2020.008
Google Scholar

Koperkiewicz A. 2023. Civitas Ylienburg. Głos wołającego na Puszczy (Galindzkiej) o ratunek dla pierwszych lokacji miejskich Warmii i Mazur, „Warmińsko-Mazurski Biuletyn Konserwatorski”, 15, s. 6–27.
Google Scholar

Koperkiewicz A. 2025. Chełmno rod in Barczewko Schultheiss houses, „Archaeologia Historica Polona”, 31(2023), s. 175‒193, https://doi.org/10.12775/AHP.2023.006
Google Scholar

Kopiczko A. 2014. Głotowo w świetle dokumentu lokacyjnego i najstarszych zachowanych źródeł archiwalnych, „Komunikaty Warmińsko-Mazurskie”, 1(283), s. 3‒20.
Google Scholar

Krzepkowski M., Moeglich M., Wroniecki P. (red.), 2017. Dzwonowo. Średniowieczne zaginione miasto, 1: Środowisko naturalne, zarys dziejów, badania nieinwazyjne, Wągrowiec.
Google Scholar

Kubicki R. 2018. Zakony mendykanckie w Prusach Krzyżackich i Królewskich od XIII do połowy XVI wieku, Gdańsk.
Google Scholar

Kubicki R. 2024. Prusy Krzyżackie. Gospodarka i kultura na obszarach wiejskich, Gdańsk.
Google Scholar

Küntzel T. 2005. Keller des 13. Jahrhunderts in der Stadtwüstung Nienover, [w:] D. Merta, M. Peška (red.), Forum urbes medii aevi, 2: Sborník příspěvků z konference FUMA Konané 16.‒18.4.2003, Brno, s. 184–201.
Google Scholar

Lewandowska J. (red.), 2016. Późnośredniowieczny kompleks osadniczy w Starym Rypinie, Toruń.
Google Scholar

Maleszka A. 2024. Urbanizacja na obrzeżach łacińskiej Europy. Studium komparatystyczne rozwoju miast i krajobrazów miejskich w Irlandii, Prusach i Inflantach w XII-XIV wieku, Toruń.
Google Scholar

Modrzyński P.M. 2017. Prawo lubeckie w miastach pruskich (XIII–XVI w.). Stan badań, źródła i perspektywy badawcze, „Studia z dziejów państwa i prawa polskiego”, 20, s. 413‒425.
Google Scholar

Müller E. 2017. Das spätslawische Gräberfeld von Niederwünsch, Saalekreis, [w:] H. Meller, M. Becker (red.), Neue Gleise auf alten Wegen II, Archäologie in Sachsen-Anhalt. Sonderband, 26, Halle (Saale), s. 437–461.
Google Scholar

Nawrolska G. 2014. Powracająca przeszłość Starego Miasta w Elblągu, Toruń.
Google Scholar

Olczyk A. 1961. Sieć parafialna biskupstwa warmińskiego do roku 1525, Lublin.
Google Scholar

Piekalski J. 2014. Praga, Wrocław i Kraków. Przestrzeń publiczna i prywatna w czasach średniowiecznego przełomu, Wrocław.
Google Scholar

Pollakówna M. 1953. Osadnictwo Warmii w okresie krzyżackim, Poznań.
Google Scholar

Powierski J. 2004. Prussica. Tom I, Malbork.
Google Scholar

Rębkowski M. 2000. Początki i rozwój miasta lokacyjnego w Kołobrzegu. Świadectwo archeologii, [w:] L. Leciejewicz, M. Rębkowski (red.), Salsa Cholbergiensis. Kołobrzeg w średniowieczu, Kołobrzeg, s. 147‒160.
Google Scholar

Rębkowski M. (red.), 2016. Kościoły w dobie chrystianizacji, Wolińskie Spotkania Mediewistyczne, 3, Szczecin.
Google Scholar

Rębkowski M. (red.), 2018. Lubin. Early medieval stronghold at the mouth of the Oder River, Szczecin.
Google Scholar

Röhrich V. 1903. Die Kolonisation des Ermlandes, „Zeitschrift für die Geschichte und Altertumskunde Ermlands”, 14, s. 611‒708.
Google Scholar

Samól W. 2023. Kościół św. Andrzeja w Barczewie, Gdańsk.
Google Scholar

Schenk T. 2009. Die „Altstadt” von Freyenstein, Lkr. Ostprignitz-Ruppin. Rekonstruktion der brandenburgischen Stadtwüstung des 13. Jhs. auf der Grundlage archäologischer Grabungen und Prospektionen und Grundzüge eines denkmalpflegerischen Konzepts, Materialien zur Archäologie in Brandenburg, 2, Rahden.
Google Scholar

Schöfbeck T. 2014. Mittelalterliche Kirchen zwischen Trave und Peene. Studien zur Architektur einer norddeutschen Architekturlandschaft, Berlin.
Google Scholar

Sczaniecki P. OSB. 2018. Sacramentum dedicationis. Obrzęd poświęcenia kościoła i jego znaczenie w dziedzinie religijnej, obyczajowej i kulturalnej na podstawie źródeł polskich z XII wieku, Tyniec‒Kraków.
Google Scholar

Stephan H.G. 2010. Der Solling im Mittelalter. Archäologie – Landschaft – Geschichte im Weser- und Leinebergland; Siedlungs- und Kulturlandschaftsentwicklung; die Grafen von Dassel und Nienover, Dormagen.
Google Scholar

Szczepański S. 2011. Sakralizacja obszaru pogranicza na przykładzie Pomezanii Pruskiej, „Pruthenia. Pismo poświęcone Prusom i ludom bałtyjskim”, 6, s. 129‒167.
Google Scholar

Szczepański S. 2016. Pomezania pruska. Dzieje osadnictwa w XIII-XV weku, Olsztyn.
Google Scholar

Wiewióra M. 2020. The beginnings of the Teutonic state in the light of the latest studies, „Archaeologia Historica Polona”, 28, s. 117–145, https://doi.org/10.12775/AHP.2020.005
Google Scholar

Willemsen A., Ernst M. 2012. Medieval chic in metal. Decorative mounts on belts and purses from the Low Countries, 1300‒1600, Zwolle.
Google Scholar