Kalisz-Stare Miasto – najstarsza znana wczesnośredniowieczna huta szkła w Polsce?

Dariusz Wyczółkowski; Adam Kędzierski

doi:10.23858/APol70.2025.09

Published: 2025-12-31

Vol. 70 (2025)

Kalisz-Stare Miasto – the oldest known early medieval glassworks in Poland?

Dariusz Wyczółkowski , Adam Kędzierski

Archeologia Polski

Section: Discussions and polemics

https://doi.org/10.23858/APol70.2025.09

Abstract

This article presents the results of archaeological research conducted at the Kalisz-Stare Miasto (Old Town) 13 site. This site was an early medieval craft and trade settlement located near the Kalisz-Zawodzie stronghold. The study aimed to trace the spatial layout of the settlement, establish its chronology, and identify the purpose of its 80-plus archaeological features. This article discusses the remains of three of these features (nos. 8, 63, and 75) identified as glass workshops, covering also the finds related to this activity. More than 1,000 fragments of ceramic crucibles with body walls covered with multicolored glass drippings have been unearthed in these features and in the associated cultural layers. The remains of furnaces and hearths have also been found, along with several hundred glass products and waste, including beads, rings, and wedding rings, as well as semi-finished products such as rods, threads, and glass lumps. Feature no. 75 has been interpreted as a highly specialized glassworks containing three furnaces and yielding numerous artifacts. The glass finds could suggest production related to sacred architecture. Analysis of the coins and pottery from these features suggests a date extending from the end of the 11th century through to the end of the 12th. The authors emphasize the need for further specialized analyses (including technological and raw material analyses) to enable a more complete understanding of the nature of production and possible glass melting at this site.

Keywords:

early medieval, Poland, Kalisz, glass production, glassworks, furnaces, crucibles, beads

Download files

pdf (Język Polski)

Citation rules

Wyczółkowski, D., & Kędzierski, A. (2025). Kalisz-Stare Miasto – the oldest known early medieval glassworks in Poland?. Archeologia Polski, 70, 211–226. https://doi.org/10.23858/APol70.2025.09

Cited by / Share

Licence

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.

References

Baranowski T. 2016. Badania, postaci i odkrycia. 60 lat placówki archeologicznej PAN w Kaliszu, [w:] A. Kędzierski (red.), Wokół początków Kalisza. 60 lat Stacji Archeologicznej Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Kaliszu, Warszawa–Kalisz, s. 11–23.
Google Scholar

Baranowski T., Cyngot D., Kędzierski A., Miłek S., Wyczółkowski D., Ziąbka L. 2005. Badania wykopaliskowe na terenie Starego Miasta w Kaliszu w latach 2001–2004, „Rocznik Kaliski”, 30, s. 39–92.
Google Scholar

Dąbrowska I., Rauhutowa J., Uzdowska T. 1960. Materiały wczesnośredniowieczne z Kalisza i Piwonic, „Materiały Wczesnośredniowieczne”, 5, s. 7–34.
Google Scholar

Dekówna M. 1988. Uwagi na temat definicji i interpretacji dawnej starożytnej i wczesnośredniowiecznej produkcji szklarskiej, [w:] G. Labuda, S. Tabaczyński (red.), Studia nad etnogenezą Słowian i kulturą Europy wczesnośredniowiecznej, 2, Wrocław–Warszawa, s. 5–20.
Google Scholar

Gumowski M. 1939. Corpus Nummorum Poloniae, Kraków.
Google Scholar

Kędzierski A. 2016. Znaleziska wczesnośredniowiecznych monet Piastów ze Starego Miasta w Kaliszu, [w:] A. Kędzierski (red.), Wokół początków Kalisza. 60 lat Stacji Archeologicznej Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Kaliszu, Warszawa–Kalisz, s. 107–117.
Google Scholar

Kędzierski A. 2021. Skarb Słuszków I. Denary krzyżowe z przełomu XI i XII wieku, Warszawa, https://doi.org/10.23858/Waw/k/002
Google Scholar

Kędzierski A. 2023. Ceramika z grodziska na Zawodziu. Wstępna charakterystyka na przykładzie zabytków z „budynku z beczką” i wykopu 9C na majdanie, [w:] T. Baranowski, D. Cyngot (red.), Gród Kalisz-Zawodzie we wczesnym średniowieczu, Origines Polonorum, 17, Warszawa, s. 201–233.
Google Scholar

Kędzierski A., Wyczółkowski D. 2014. Toporki miniaturowe ze Starego Miasta w Kaliszu, „Wielkopolskie Sprawozdania Archeologiczne”, 15, s. 99–106.
Google Scholar

Kędzierski A., Wyczółkowski D. 2016. Stare Miasto Kalisz. 60 lat badań Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, [w:] A. Kędzierski (red.), Wokół początków Kalisza. 60 lat Stacji Archeologicznej Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Kaliszu, Warszawa–Kalisz, s. 81–103.
Google Scholar

Kokora K. 2019. Szklarstwo wczesnośredniowiecznego Wolina według Jerzego Olczaka i Elżbiety Jasiewiczowej – 55 lat później. Nowe ustalenia dotyczące przedmiotów szklanych ze stanowiska nr 1 w Wolinie, „Archeologia Polski”, 64, s. 283–338, https://doi.org/10.23858/APOL64.2019.008
Google Scholar

Kucypera P., Pranke P., Wadyl S. 2011. Wczesnośredniowieczne toporki miniaturowe, Toruń.
Google Scholar

Makarov N.A. 1992. Drevnerusskie amulety-toporiki, „Rossijskaâ Arheologiâ”, 2, s. 41–56.
Google Scholar

Pankiewicz A., Miśta-Jakubowska E., Siemianowska S., Czech-Błońska R., Błoński M., Mathur R.,
Google Scholar

Karasiński J., Siuda R., Żabiński G., Gójska A. 2025. Origins of medieval lead glass ornaments in Central Europe in the light of lead isotopic analysis of finds from Wrocław and Sypniewo (Poland), „Journal of Archaeological Science”, 176, 106168, https://doi.org/10.1016/j.jas.2025.106168
Google Scholar

Pankiewicz A., Siemianowska S. 2018a. Czy na wrocławskim Ostrowie Tumskim istniały w X–XIII wieku pracownie szklarskie?, „Śląskie Sprawozdania Archeologiczne”, 60, s. 141–165, https://www.academia.edu/39685171/CZY_NA_WROC%C5%81AWSKIM_OSTROWIE_TUMSKIM_W_X_XIII_WIEKU_ISTNIA%C5%81Y_PRACOWNIE_SZKLARSKIE
Google Scholar

Pankiewicz A., Siemianowska S. 2018b. Problem występowania wczesnośredniowiecznej pracowni szklarskiej w obrębie niemczańskiego kompleksu osadniczego, „Przegląd Archeologiczny”, 66, s. 237–260, https://journals.iaepan.pl/pa/article/view/1875/1697
Google Scholar

Sawicka J. 2015. Średniowieczne pracownie szklarskie w Międzyrzeczu, „Slavia Antiqua”, 56, s. 129–170, https://pressto.amu.edu.pl/index.php/sla/article/view/10586
Google Scholar

Sawicka J. 2023. Warsztaty szklarskie. Nowe interpretacje, [w:] W. Dzieduszycki, J. Sawicka (red.), Kruszwica wczesnośredniowieczna, Origines Polonorum, 16, Warszawa, s. 387–409.
Google Scholar

Siemianowska S., Pankiewicz A., Sadowski K., Pawlicki J.K. 2023. W kwestii techniki wykonania i szkliwienia wczesnośredniowiecznych pisanek-grzechotek ze Śląska, „Przegląd Archeologiczny”, 71, s. 243–270, https://journals.iaepan.pl/pa/article/view/2995
Google Scholar

Sowina U., Panecki T. (red.), 2021. Atlas historyczny miast polskich, 6: Wielkopolska, 1: Kalisz, Toruń–Warszawa.
Google Scholar

Wyczółkowski D. 2023a. Kalisz-Stare Miasto. Cmentarzysko. Część 1 – Archeologia, Warszawa, https://doi.org/10.23858/WAW/K/008
Google Scholar

Wyczółkowski D. 2023b. System obrony stałej grodu Kalisz-Zawodzie, [w:] T. Baranowski, D. Cyngot (red.), Gród Kalisz-Zawodzie we wczesnym średniowieczu, Origines Polonorum, 17, Warszawa, s. 115–141.
Google Scholar