Kalisz-Stare Miasto – najstarsza znana wczesnośredniowieczna huta szkła w Polsce?

Dariusz Wyczółkowski; Adam Kędzierski

doi:10.23858/APol70.2025.09

Opublikowane: 2025-12-31

Tom 70 (2025)

Kalisz-Stare Miasto – najstarsza znana wczesnośredniowieczna huta szkła w Polsce?

Dariusz Wyczółkowski , Adam Kędzierski

Archeologia Polski

Dział: Dyskusje i polemiki

https://doi.org/10.23858/APol70.2025.09

Abstrakt

W artykule zaprezentowano wyniki badań archeologicznych na stanowisku Kalisz-Stare Miasto 13 – na terenie wczesnośredniowiecznej osady rzemieślniczo-handlowej, położonej w sąsiedztwie grodu Kalisz-Zawodzie. Głównym celem prac było rozpoznanie struktury przestrzennej stanowiska i jego chronologii oraz określenie funkcji odsłoniętych obiektów archeologicznych (łącznie ponad 80). Trzy z nich (obiekty nry 8, 63 i 75) zidentyfikowano jako pracownie szklarskie. Skoncentrowano się na omówieniu ich pozostałości oraz znalezisk związanych z tą działalnością. W obiektach tych oraz w warstwach kulturowych stanowiska zarejestrowano ponad 1000 fragmentów tygli ceramicznych z naciekami różnobarwnego szkła, relikty pieców i palenisk, a także kilkaset gotowych i wadliwych wyrobów szklanych (m.in. paciorków, pierścionków, obrączek) oraz półproduktów (prętów, nitek i brył szkła). Obiekt nr 75 zinterpretowano jako wysoko wyspecjalizowaną pracownię szklarską ze śladami trzech pieców oraz wieloma zabytkami ruchomymi. Znalezione ułamki szkła mogą wskazywać na produkcję związaną z architekturą sakralną. Datowanie obiektów określono na podstawie analizy ceramiki i monet na koniec XI i XII w. Autorzy podkreślili konieczność przeprowadzenia dalszych analiz specjalistycznych (m.in. technologicznych i surowcowych), które umożliwią pełniejsze rozpoznanie charakteru produkcji i ewentualnego wytopu szkła na tym stanowisku.

Słowa kluczowe:

wczesne średniowiecze, Polska, Kalisz, wytwórczość szklarska, huta szkła, piece, tygle, paciorki

Pobierz pliki

pdf

Zasady cytowania

Wyczółkowski, D., & Kędzierski, A. (2025). Kalisz-Stare Miasto – najstarsza znana wczesnośredniowieczna huta szkła w Polsce?. Archeologia Polski, 70, 211–226. https://doi.org/10.23858/APol70.2025.09

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Baranowski T. 2016. Badania, postaci i odkrycia. 60 lat placówki archeologicznej PAN w Kaliszu, [w:] A. Kędzierski (red.), Wokół początków Kalisza. 60 lat Stacji Archeologicznej Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Kaliszu, Warszawa–Kalisz, s. 11–23.
Google Scholar

Baranowski T., Cyngot D., Kędzierski A., Miłek S., Wyczółkowski D., Ziąbka L. 2005. Badania wykopaliskowe na terenie Starego Miasta w Kaliszu w latach 2001–2004, „Rocznik Kaliski”, 30, s. 39–92.
Google Scholar

Dąbrowska I., Rauhutowa J., Uzdowska T. 1960. Materiały wczesnośredniowieczne z Kalisza i Piwonic, „Materiały Wczesnośredniowieczne”, 5, s. 7–34.
Google Scholar

Dekówna M. 1988. Uwagi na temat definicji i interpretacji dawnej starożytnej i wczesnośredniowiecznej produkcji szklarskiej, [w:] G. Labuda, S. Tabaczyński (red.), Studia nad etnogenezą Słowian i kulturą Europy wczesnośredniowiecznej, 2, Wrocław–Warszawa, s. 5–20.
Google Scholar

Gumowski M. 1939. Corpus Nummorum Poloniae, Kraków.
Google Scholar

Kędzierski A. 2016. Znaleziska wczesnośredniowiecznych monet Piastów ze Starego Miasta w Kaliszu, [w:] A. Kędzierski (red.), Wokół początków Kalisza. 60 lat Stacji Archeologicznej Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Kaliszu, Warszawa–Kalisz, s. 107–117.
Google Scholar

Kędzierski A. 2021. Skarb Słuszków I. Denary krzyżowe z przełomu XI i XII wieku, Warszawa, https://doi.org/10.23858/Waw/k/002
Google Scholar

Kędzierski A. 2023. Ceramika z grodziska na Zawodziu. Wstępna charakterystyka na przykładzie zabytków z „budynku z beczką” i wykopu 9C na majdanie, [w:] T. Baranowski, D. Cyngot (red.), Gród Kalisz-Zawodzie we wczesnym średniowieczu, Origines Polonorum, 17, Warszawa, s. 201–233.
Google Scholar

Kędzierski A., Wyczółkowski D. 2014. Toporki miniaturowe ze Starego Miasta w Kaliszu, „Wielkopolskie Sprawozdania Archeologiczne”, 15, s. 99–106.
Google Scholar

Kędzierski A., Wyczółkowski D. 2016. Stare Miasto Kalisz. 60 lat badań Instytutu Archeologii i Etnologii PAN, [w:] A. Kędzierski (red.), Wokół początków Kalisza. 60 lat Stacji Archeologicznej Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Kaliszu, Warszawa–Kalisz, s. 81–103.
Google Scholar

Kokora K. 2019. Szklarstwo wczesnośredniowiecznego Wolina według Jerzego Olczaka i Elżbiety Jasiewiczowej – 55 lat później. Nowe ustalenia dotyczące przedmiotów szklanych ze stanowiska nr 1 w Wolinie, „Archeologia Polski”, 64, s. 283–338, https://doi.org/10.23858/APOL64.2019.008
Google Scholar

Kucypera P., Pranke P., Wadyl S. 2011. Wczesnośredniowieczne toporki miniaturowe, Toruń.
Google Scholar

Makarov N.A. 1992. Drevnerusskie amulety-toporiki, „Rossijskaâ Arheologiâ”, 2, s. 41–56.
Google Scholar

Pankiewicz A., Miśta-Jakubowska E., Siemianowska S., Czech-Błońska R., Błoński M., Mathur R.,
Google Scholar

Karasiński J., Siuda R., Żabiński G., Gójska A. 2025. Origins of medieval lead glass ornaments in Central Europe in the light of lead isotopic analysis of finds from Wrocław and Sypniewo (Poland), „Journal of Archaeological Science”, 176, 106168, https://doi.org/10.1016/j.jas.2025.106168
Google Scholar

Pankiewicz A., Siemianowska S. 2018a. Czy na wrocławskim Ostrowie Tumskim istniały w X–XIII wieku pracownie szklarskie?, „Śląskie Sprawozdania Archeologiczne”, 60, s. 141–165, https://www.academia.edu/39685171/CZY_NA_WROC%C5%81AWSKIM_OSTROWIE_TUMSKIM_W_X_XIII_WIEKU_ISTNIA%C5%81Y_PRACOWNIE_SZKLARSKIE
Google Scholar

Pankiewicz A., Siemianowska S. 2018b. Problem występowania wczesnośredniowiecznej pracowni szklarskiej w obrębie niemczańskiego kompleksu osadniczego, „Przegląd Archeologiczny”, 66, s. 237–260, https://journals.iaepan.pl/pa/article/view/1875/1697
Google Scholar

Sawicka J. 2015. Średniowieczne pracownie szklarskie w Międzyrzeczu, „Slavia Antiqua”, 56, s. 129–170, https://pressto.amu.edu.pl/index.php/sla/article/view/10586
Google Scholar

Sawicka J. 2023. Warsztaty szklarskie. Nowe interpretacje, [w:] W. Dzieduszycki, J. Sawicka (red.), Kruszwica wczesnośredniowieczna, Origines Polonorum, 16, Warszawa, s. 387–409.
Google Scholar

Siemianowska S., Pankiewicz A., Sadowski K., Pawlicki J.K. 2023. W kwestii techniki wykonania i szkliwienia wczesnośredniowiecznych pisanek-grzechotek ze Śląska, „Przegląd Archeologiczny”, 71, s. 243–270, https://journals.iaepan.pl/pa/article/view/2995
Google Scholar

Sowina U., Panecki T. (red.), 2021. Atlas historyczny miast polskich, 6: Wielkopolska, 1: Kalisz, Toruń–Warszawa.
Google Scholar

Wyczółkowski D. 2023a. Kalisz-Stare Miasto. Cmentarzysko. Część 1 – Archeologia, Warszawa, https://doi.org/10.23858/WAW/K/008
Google Scholar

Wyczółkowski D. 2023b. System obrony stałej grodu Kalisz-Zawodzie, [w:] T. Baranowski, D. Cyngot (red.), Gród Kalisz-Zawodzie we wczesnym średniowieczu, Origines Polonorum, 17, Warszawa, s. 115–141.
Google Scholar