Archeologia przemysłu w Polsce – stan i potrzeby badań. Kluczowe zagadnienia

Paulina Romanowicz

doi:10.23858/APol70.2025.06

Opublikowane: 2025-12-31

Tom 70 (2025)

Archeologia przemysłu w Polsce – stan i potrzeby badań. Kluczowe zagadnienia

Paulina Romanowicz

Archeologia Polski

Dział: Studia

https://doi.org/10.23858/APol70.2025.06

Abstrakt

W artykule przedstawiono pokrótce rozwój archeologii przemysłu, czyli dyscypliny naukowej analizującej materialne ślady industrializacji. Omówiono jej definicje, zakres chronologiczny i tematyczny, metody badawcze oraz znaczenie społeczne. Wskazano też główne etapy jej rozwoju. Jej początki sięgają lat osiemdziesiątych XX w., w Polsce wciąż się rozwija, łącząc metody z różnych dziedzin: archeologii, historii techniki, urbanistyki i ochrony dziedzictwa. Pomimo trudności, takich jak brak centralnej koordynacji, niska świadomość społeczna wartości dziedzictwa przemysłowego oraz niewystarczająca ochrona prawna obiektów, zyskuje ona na znaczeniu jako narzędzie rekonstrukcji przeszłości i aktywnego wspierania rewitalizacji przestrzeni poprzemysłowych.

Słowa kluczowe:

archeologia przemysłu, dziedzictwo poprzemysłowe, industrializacja, historia techniki

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Romanowicz, P. (2025). Archeologia przemysłu w Polsce – stan i potrzeby badań. Kluczowe zagadnienia. Archeologia Polski, 70, 143–159. https://doi.org/10.23858/APol70.2025.06

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Bielenin J. 1974. Starożytne górnictwo i hutnictwo żelaza w Górach Świętokrzyskich, Wrocław.
Google Scholar

Bielenin J. 1992. Starożytne hutnictwo świętokrzyskie, Kielce.
Google Scholar

Biernacka E. 2015. Wykorzystanie obiektów poprzemysłowych na cele turystyki, „Kwartalnik Naukowy Uczelni Vistula”, 3(45), s. 133–144.
Google Scholar

Biliszczuk J., Januszewski S. (red.), 2001. Mosty, Wrocław.
Google Scholar

Blachowski J., Nowacka A. 2011. Internetowy system geoinformacyjny o dawnych obiektach górniczych na przykładzie Kopalni Węgla Kamiennego „Julia” w Wałbrzychu, „Prace Naukowe Instytutu Górnictwa Politechniki Wrocławskiej”, 16(40), s. 35–47.
Google Scholar

Buchanan R.A. 1972. Industrial archaeology in Britain, London.
Google Scholar

Cossons N. 1981. Address, [w:] M. Nisser (red.), The industrial heritage. The Third International Conference on the Conservation of Industrial Monuments. Sweden, 30 May–5 June 1978, Stockholm, s. 8–12.
Google Scholar

Gleave K. 2025. Disentangling industrial archaeology and industrial heritage: a review of research methods and paradigms, „Industrial Archaeology Review”, 47(1), s. 2–14, https://doi.org/10.1080/03090728.2025.2492535
Google Scholar

Grzegorzak-Łoposzko E., Budny-Rzepecka J. 2024. Elektrociepłownia Szombierki w Bytomiu – przykład zaniedbanego dziedzictwa przemysłowego, „Ochrona Zabytków”, 1(284), s. 259–274.
Google Scholar

Gyurkovich M., Gyurkovich J. 2021. New housing complexes in post-industrial areas in city centres in Poland versus cultural and natural heritage protection – with a particular focus on Cracow, „Sustainability”, 13(418), s. 1–36, https://doi.org/10.3390/su13010418
Google Scholar

Januszewski S. 1983. Zabytki techniki Dolnego Śląska. Studium historyczno-techniczne, Wrocław.
Google Scholar

Januszewski S. 1988. Zabytki techniki Dolnego Śląska, Biblioteka Muzealnictwa i Ochrony Zabytków. Studia i Materiały, 3, Warszawa.
Google Scholar

Januszewski S. 1997. Zabytki techniki w Polsce. T. 1: Dolny Śląsk, Wrocław.
Google Scholar

Januszewski S. 2010. Archeologia przemysłowa – jej narodziny i przedmiot badań, „Spotkania z zabytkami”, 3–4, s. 8–17.
Google Scholar

Januszewski S. (red.), 1999. Elektrownie wodne. Bóbr, Kwisa, Kamienna, Wrocław.
Google Scholar

Januszewski S. (red.), 2000. Inżynieria wodna, Wrocław.
Google Scholar

Januszewski S. (red), 2008. Wrocławski węzeł wodny. Wrocław.
Google Scholar

Januszewski S. (red.), 2012a. Archeologia przemysłowa w Polsce, 1, Wrocław.
Google Scholar

Januszewski S. (red.), 2012b. Archeologia przemysłowa w Polsce, 2, Wrocław.
Google Scholar

Januszewski S. (red.), 2013a. Archeologia przemysłowa w Polsce, 3, Wrocław.
Google Scholar

Januszewski S. (red.), 2013b. Archeologia przemysłowa w Polsce, 4, Wrocław.
Google Scholar

Kaszuba E., Kęsik J. 2013. Dziedzictwo kultury materialnej wsi dolnośląskiej w procesie budowy lokalnego społeczeństwa obywatelskiego, [w:] B. Jędrychowska (red.), Człowiek, idea, dzieło. Prace dedykowane Profesor Stefanii Walasek, Wrocław, s. 253–263.
Google Scholar

Katalog 1958–2007. Katalog zabytków budownictwa przemysłowego w Polsce, 1–7, Łódź–Wrocław.
Google Scholar

Kęsik J. 2017. Wykorzystanie archeologii industrialnej w badaniach nad dziedzictwem cywilizacyjnym XX i XX wieku (w świetle wybranych przykładów), „Ochrona Zabytków”, 2, s. 13–25.
Google Scholar

Kiarszys G., Dzikowski M. 2024. The archaeology of a Nazi synthetic-fuel plant and its legacy: the Hydrierwerke Pölitz AG, „Antiquity Journal”, 98(442), s. 1641–1661, https://doi.org/10.15184/aqy.2024.154
Google Scholar

Lechowicz Z. 2006. Łódź. Archeologia miasta. Archeologia przemysłu. Doświadczenia ROBiDZ Łódź w świetle ostatnich badań zespołu fabrycznego I.K. Poznańskiego, [w:] B.M. Walczak (red.), Rewitalizacja miast poprzemysłowych – rola dziedzictwa kulturowego. Międzynarodowa konferencja „Pro-revita”, Łódź, 23–25 IX 2004 r., Łódź, s. 407–415.
Google Scholar

Major J.K. 1975. Fieldwork in industrial archaeology, London–Batsford.
Google Scholar

Nisser M. (red.), 1981. The industrial heritage. The Third International Conference on the Conservation of Industrial Monuments. Sweden, 30 May – 5 June 1978, Stockholm.
Google Scholar

Oevermann H., Walczak B.M., Watson M. 2022. The heritage of the textile industry. TICCIH thematic study, Lodz.
Google Scholar

Orzechowski S. 2013. Region żelaza. Centra hutnicze kultury przeworskiej, Kielce.
Google Scholar

Orzechowski S. 2017. Badania nad starożytnym hutnictwem świętokrzyskim w okresie milenijnym, [w:] A. Młynarczyk-Tomczyk, S. Orzechowski (red.), W kręgu obchodów milenijnych na Kielecczyźnie (1957–1966/67). Państwo – kościół – nauka – popularyzacja, Kielce, s. 185–205.
Google Scholar

Palmer M. 2008. Industrial archaeology, [w:] D.M. Pearsall (red.), Encyclopedia of archaeology, San Diego, s. 1511–1521.
Google Scholar

Piaskowski J. 1964. O pierwotnym sposobie otrzymywania stali przez średniowiecznych Słowian, „Hutnik”, 31, s. 12.
Google Scholar

Piaskowski J. 1968. Dalsze badania metaloznawcze starożytnych przedmiotów żelaznych z ziemi kieleckiej, „Rocznik Muzeum Świętokrzyskiego”, 5, s. 151–198.
Google Scholar

Piaskowski J. 1976. Stan i ocena dotychczasowych prac nad historią hutnictwa na ziemiach polskich, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki”, 21(3), s. 455–473.
Google Scholar

Pietrzak J. 2013. Nowożytne budownictwo przemysłowe w dobrach biskupich na Mazowszu, Łódź.
Google Scholar

Pyś J. 2013. Odra. Rzecz o żegludze i polityce, 1–2, Wrocław.
Google Scholar

Radwan M. 1953. Zagadnienie transportu w hutnictwie stali, „Wiadomości Hutnicze”, 9(10), s. 11–14.
Google Scholar

Radwan M. 1963. Rudy, kuźnice i huty żelaza w Polsce, Warszawa.
Google Scholar

Romanowicz P. 2024a. Gliniane fortuny. Dziedzictwo przemysłu cegielnianego w Stołczynie (Szczecin), „Materiały Zachodniopomorskie. Seria Nowa”, 19, s. 157–176, https://doi.org/10.62076/MZP00006
Google Scholar

Romanowicz P. 2024b. Rediscovery of a brickworks narrow-gauge industrial railway tunnel in Stołczyn, Poland, „Industrial Archaeology Review”, 46(2), s. 112–118, https://doi.org/10.1080/03090728.2025.2465036
Google Scholar

Solecka-Bacia A. 2009. Dziedzictwo kulturowe jako aspekt działalności społecznej, na przykładzie Stowarzyszenia „Nasze Biskupice”, [w:] T. Burzyński, A. Staszewska-Ludwiczak, K. Pasko (red.), Dziedzictwo przemysłowe jako element zrównoważonego rozwoju turystyki. V Międzynarodowa konferencja naukowo-praktyczna, Katowice, s. 99–109.
Google Scholar

Szejnwald Brown H., Angel D. 2000. Environmental regulatory reform in Poland: lessons for industrializing economies, „Environmental Science & Technology”, 34(18), s. 3849–3856, https://doi.org/10.1021/es0009471
Google Scholar

Tucholski Z. 2007. Nasielska kolej wąskotorowa, Rybnik.
Google Scholar

Tucholski Z., Kucharski M. 2009. Kolej leśna Lipa – Biłgoraj 1941–1983, Zamość.
Google Scholar

Urbaniak M. 2011. Wrocławskie wodociągi i kanalizacja. Od przeszłości do współczesności, Wrocław.
Google Scholar

Urbaniak M. 2015. Dzieła hydrotechniki w Polsce. Kanał Górnośląski (Gliwicki), Łódź.
Google Scholar

Walczak B. 2016. Czy zabytki techniki i inżynierii to wciąż dziedzictwo „drugiej kategorii”? Rys historyczny oraz aktualne problemy, „Ochrona Dziedzictwa Kulturowego. Protection of Cultural Heritage”, 2, s. 133–144, https://doi.org/10.24358/ODK_2016_02_12
Google Scholar

Walczak B. 2022. Trudna rewitalizacja zabytków poprzemysłowych w Polsce – osiągnięcia i porażki, „Ochrona Zabytków”, 75(1), 7–28, https://ochronazabytkow.nid.pl/wp-content/uploads/2023/01/OZ_1-2022_B-Walczak.pdf
Google Scholar

Walczak B. 2023. Przekształcenia budynków poprzemysłowych w Łodzi z perspektywy ochrony i konserwacji zabytków techniki. Transformations of post-industrial buildings in Lodz from the perspective of the protection and conservation of monuments of technology, „Wiadomości Konserwatorskie – Journal of Heritage Conservation”, 76, s. 49–63, https://doi.org/10.48234/WK76MONUMENTS
Google Scholar

Walczak M., Kępczyńska-Walczak A. 2024. Adaptive re-use of industrial heritage in Lodz, Poland, „International Journal of Conservation Science”, 15(2), s. 955–966, https://doi.org/10.36868/IJCS.2024.02.13
Google Scholar

Beamish. 2025. Beamish. The living museum of the North, https://www.beamish.org.uk (dostęp:16.10.2025).
Google Scholar

CID. 2025. Centre d’Innovation et de Design, [w:] Grand-Hornu: Patrimoine industriel et création contemporaine, https://www.cid-grand-hornu.be/ (dostęp: 16.10.2025).
Google Scholar

ERIH. 2023. European Route of Industrial Heritage, https://www.erih.net/ (dostęp: 16.10.2025).
Google Scholar

Ironbridge Gorge. 2022. History of the museums, [w:] Ironbridge. Valley of invention, https://www.ironbridge.org.uk/ (dostęp: 16.10.2025).
Google Scholar

Krzemionki. 2025. Krzemionki. O Oddziale, [w:] Muzeum Historyczno-Archeologiczne w Ostrowcu Świętokrzyskim, https://muzeumostrowiec.pl/krzemionki/o-oddziale/ (dostęp: 22.10.2025).
Google Scholar

MPNiG Bóbrka. 2025. Muzeum Przemysłu Naftowego i Gazowniczego im. Ignacego Łukasiewicza w Bóbrce, https://bobrka.pl (dostęp: 22.10.2025).
Google Scholar

Raport TICCIH Polska. 2018. Industrial heritage in Poland – national report. Polish Committee of TICCIH, [w:] Polski Komitet Ochrony Dziedzictwa Przemysłowego. TICCIH Polska, https://ticcih.pl/wp-content/uploads/2018/09/TICCIH-National-Report_EN-last-version31.07.2018.pdf (dostęp: 16.10.2025).
Google Scholar

Szlak. 2025. Szlak Zabytków Techniki. slaskie.travel, [w:] Śląskie. Informacja Turystyczna Województwa Śląskiego, https://zabytkitechniki.pl/ (dostęp: 22.10.2025).
Google Scholar

TICCIH Polska. 2025. Polski Komitet Ochrony Dziedzictwa Przemysłowego. TICCIH Polska, https://ticcih.pl/ (dostęp: 22.10.2025).
Google Scholar

UNESCO. 1994. Völklinger Ironworks, [w:] UNESCO. World Heritage Convention, https://whc.unesco. org/en/list/687 (dostęp: 16.10.2025).
Google Scholar

Uniwersytet Wrocławski. 2025. Dziedzictwo kultury materialnej – ochrona, promocja, gospodarowanie. I stopnia stacjonarne. Opis kierunku, [w:] Uniwersytet Wrocławski. Rekrutacja, https://rekrutacja. uni.wroc.pl/kierunek/dziedzictwo-kultury-materialnej-ochrona-promocja-gospodarowanie-i--stopnia-stacjonarne/ (dostęp: 16.10.2025).
Google Scholar

Völklinger Hütte. 2025. World Heritage Völklinger Hütte, https://voelklinger-huette.org/en/ (dostęp: 22.10.2025).
Google Scholar

Walcownia. 2025. Muzeum Hutnictwa Cynku Walcownia, https://walcownia.muzeatechniki.pl/muzeum/ (dostęp: 22.10.2025).
Google Scholar

Zollverein. 2025. Zollverein: UNESCO World Heritage Site. The Heritage of Mankind, [w:] Zollverein.
Google Scholar

The heritage of mankind. The cultural heart of the Ruhr Area, https://www.zollverein.de/ zollverein-unesco-world-heritage-site/history/ (dostęp: 16.10.2025).
Google Scholar