Renesansowe zbroje płytowe z napierśnikiem bombiastym w dawnym księstwie pomorskim w świetle wybranych zabytków sztuki

Andrzej Puławski

doi:10.23858/KHKM67.2019.4.002

Opublikowane: 2019-12-30

Tom 67 Nr 4 (2019)

Renesansowe zbroje płytowe z napierśnikiem bombiastym w dawnym księstwie pomorskim w świetle wybranych zabytków sztuki

Andrzej Puławski

Kwartalnik Historii Kultury Materialnej

Dział: Studia i materiały

https://doi.org/10.23858/KHKM67.2019.4.002

Abstrakt

W niniejszym artykule omówiono jedenaście zabytków prezentujących przedstawicieli elity księstwa pomorskiego w XVI stuleciu. To mężczyźni uwiecznieni w uzbrojeniu uchronnym, będącym jednym z najbardziej okazałych ówczesnych ubiorów. Wszystkie wizerunki to płaskorzeźby, dziesięć wykonano w kamieniu (ryc. 1–4, 6–11; nr kat. 1–4, 6–11), a jeden w drewnie (ryc. 5a–5b; nr kat. 5). Trzy zabytki stanowią płyty fundacyjne (ryc. 1–2, 8; nr kat. 1–2, 8), siedem – nagrobne (ryc. 3–4, 6–7, 9–11; nr kat. 3–4, 6–7, 9–11) , zaś jeden to epitafium (ryc. 5a–5b; kat.nr 5). Trzy spośród tych wizerunków przedstawiają książąt pomorskich (ryc. 1–2, 5a–5b; kat.nr 1–2, 5) , osiem pomorską szlachtę (ryc. 3–4, 6–11; kat. nr 3–4, 6–11). Do dziś przetrwało osiem z badanych obiektów (ryc. 1–3, 7–11; kat. nr 1–3, 7–11) , pozostałe znane są dzięki archiwalnej dokumentacji fotograficznej (ryc. 4–6; kat. nr 4–6). Wszystkie wizerunki powstały z myślą o umieszczeniu ich w miejscach traktowanych jako pomniki rodowe, takich jak rezydencje i świątynie. Z zabytków, które przetrwały, pięć znajduje się obecnie w miejscu swojej pierwotnej lokalizacji (ryc. 3, 8–11; kat. nr 3, 8–11) , zaś trzy zostały przeniesione (ryc. 1–2, 7; kat. nr 1–2, 7). Omawiane w niniejszej pracy wizerunki stanowią punkt wyjścia do dalszych badań nad pomorską zbroją płytową w pierwszych dekadach XVI w. Wszystkie omawiane postaci noszą zbroje płytowe z napierśnikiem bombiastym, w tym jedne z najbardziej charakterystycznych – ozdobne zbroje w stylu maksymiliańskim. Były one odzwierciedleniem ówczesnej mody męskiej. Na uwzględnionym materiale ikonograficznym zbroje tego typu występują czterokrotnie (nr kat. 1-3, 6). Równocześnie stosowano zbroje o takich samych harmonijnych proporcjach, ale gładkie (nr kat. 4, 7-11). Pierwsza z wymienionych zbroi zaopatrzona jest w marszczoną spódniczkę. Na jednym z analizowanych wizerunków przedstawiono zbroję kostiumową (nr kat. 5). Analizowane źródła ikonograficzne są cennym materiałem do studiów nad dawnym uzbrojeniem. Dzięki dokładności odwzorowania zbroi płytowej na epitafium księcia Bogusława X (nr kat. 5) można dokonać porównania detali zbroi z płyty nagrobnej Gryfity z zachowanym egzemplarzem, przechowywanym w berlińskim muzeum. Na tej podstawie można sądzić, że zbroja kostiumowa ze zbiorów Deutsche Historisches Museum (nr inw. W 2327) jest uzbrojeniem należącym niegdyś do księcia pomorskiego, która została przewieziona do Berlina w 1731 r. przez króla pruskiego Fryderyka Wilhelma I.

Słowa kluczowe:

Pomorze, nowożytność, książęta pomorscy, ikonografia, zbroje płytowe

Pobierz pliki

pdf

Zasady cytowania

Puławski, A. (2019). Renesansowe zbroje płytowe z napierśnikiem bombiastym w dawnym księstwie pomorskim w świetle wybranych zabytków sztuki. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 67(4), 415–434. https://doi.org/10.23858/KHKM67.2019.4.002

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Album pommerscher. 1899. Album Pommerscher Bau- und Kunstdenkmäler, Stettin.
Google Scholar

Bethe Hallmuth. 1937a. Die Bildnisse des pommerschen Herzogshauses,„Baltische Studien.Neue Folge”, t. 39, Stettin, s. 71–99.
Google Scholar

Bethe Hallmuth. 1937b. Die Kunst Am Hofe der pommerschen Herzöge, Berlin.
Google Scholar

Bethe Hallmuth. 1961. Neue Funde zur Kunst am Hofe der pommerschen Herzöge, „Greifswald-Stralsunder Jahrbuch”, 1, s. 152–171.
Google Scholar

Blair Claude. 1958. European Armour, circa 1066 to circa 1700, London.
Google Scholar

Bołdyrew Aleksander. 2005. Produkcja i koszty uzbrojenia w Polsce w XVI wieku, Warszawa.
Google Scholar

Böttger Ludwig. 1889. Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin, t. 1: Die Kreise Köslin und Colberg-Körlin, Stettin.
Google Scholar

Böttger Ludwig. 1890. Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Köslin, t. 2: Kreis Belgard und Nachträge zum kreise Colberg-Körlin, Stettin.
Google Scholar

Brzustowicz Bogdan Wojciech. 2006. Wolf von Borcke. Zapomniany pomorski czempion turniejowy?, [w:] Pomorze Militarne XII–XXI wiek, cz. 2, red. K. Kozłowski, W. Wróblewski, Szczecin, s. 201–211.
Google Scholar

Burg und Herrschaft. 2010. Burg und Herrschaft. Eine Ausstellung des Deutschen Historischen Museums Berlin, red. R. Atzbach, S. Lüken, H. Ottomeyhem, Dresden.
Google Scholar

Buske Thomas. 2004. St.-Bertholomaei-Kirche zu Demmin, Schwerin.
Google Scholar

Capwell Tobias. 2015. Armour of the English Knight 1400–1450, London.
Google Scholar

Cieśla Mariusz. 2008. Broń renesansowa na Śląsku, Racibórz.
Google Scholar

Cieśla Mariusz. 2011. Zbroja angielska z królewskich warsztatów płatnerskich w Greenwich, [w:] Cum Arme per Aeva. Uzbrojenie indywidualne na przestrzeni dziejów, red. P. Kucypera, P. Pudło, Toruń, s. 283–316.
Google Scholar

Cieśla Mariusz. 2015a. Napierśnik i naplecznik kostiumowy z Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie na tle zbroi tego typu, „Studia z Dziejów Wojskowości”, t. IV, s. 9–55.
Google Scholar

Cieśla Mariusz. 2015b. Zbroja legnicka czy zbroje legnickie — próba wyjaśnienia, Racibórz.
Google Scholar

Die Bau- und Kunstdenkmale in der DDR. 1982. Die Bau- und Kunstdenkmale in der DDR, 3, Bezirk Neubrandenburg, red. G. Baier, Berlin.
Google Scholar

Die Bau- und Kunstdenkmale in Mecklenburg-Vorpommern. 1995. Die Bau- und Kunstdenkmale in Mecklenburg-Vorpommern, t. 1: Vorpommersche Küstenregion mit Stralsund, Greifswald, Rügen und Usedom, red. G. Baier, Berlin.
Google Scholar

Fuiński Zbigniew. 1988. Garnitur zbroi, „Studia do Dziejów Dawnego Uzbrojenia i Ubioru Wojskowego”, cz. IX, X, s. 115–140.
Google Scholar

Gamber Ortwin. 1975. Kolman Helmschmid, Ferdinand I. und das Tsun’sche Skizzenbuch, „Jahrbuch der Kunsthistorischen Sammlungen in Wien”, Bd. 71, s. 9–38.
Google Scholar

Glińska Maria. 1969. Zespół pomorskich płyt kamiennych architektoniczno-dekoracyjnych z lat około 1545–1548, „Materiały Zachodniopomorskie”, t. 15, s. 291–360.
Google Scholar

Glińska Maria. 1973. Plastyka kamienna na Pomorzu Zachodnim w latach 1530–1640, [w:] Sztuka Pomorza Zachodniego, Warszawa, s. 305–365.
Google Scholar

Glińska Maria. 1990. Książęce fundacje w zakresie rzeźby kamiennej, [w:] Mecenat artystyczny książąt Pomorza Zachodniego. Materiały z sesji Oddziału Szczecińskiego Stowarzyszenia Historyków Sztuki w Zamku Królewskim w Warszawie 22–23 listopada 1986, red. B. Filipowiak, B. Januszkiewicz, Szczecin, s. 75–102.
Google Scholar

Glińska Maria. 2003. Wpływy niderlandzkie w sztuce Pomorza Zachodniego w czasach nowożytnych, [w:] Niderlandyzm na Śląsku i w krajach ościennych, red. M. Kapustka, A. Kozieł, P. Oszczanowski, Wrocław, s. 278–290.
Google Scholar

Gutkowska-Rychlewska Maria. 1968. Historia ubiorów, Wrocław–Warszawa–Kraków.
Google Scholar

Hainhofer Philipp. 1834. Philipp Hainhofers Reise-Tagebuch, enthaltend Schilderungen aus Franken, Sachsen, der Mark Brandenburg und Pommern im Jahre 1617, „Baltische Studien”, t. 2, nr 2, s. 1–160.
Google Scholar

Handbuch der deutschen Kunstdenkmäler. 1968. Handbuch der deutschen Kunstdenkmäler, red. E. Badstübner, G. Dehio, B. Becker, Berlin.
Google Scholar

Handbuch der deutschen Kunstdenkmäler. 2000. Handbuch der deutschen Kunstdenkmäler: Mecklen-burg-Verpommern, red. H.-Ch. Feldmann, G. Baier, G. Dehio, E. Gall, München.
Google Scholar

Haselberg Ernst. 1885. Die Baudenkmäler des Regierungs-Bezirks Stralsund, t. 2: Der Kreis Greifs-wald, Stettin.
Google Scholar

Kajzer Leszek. 1976. Uzbrojenie i ubiór rycerski w średniowiecznej Małopolsce w świetle źródełikonograficznych, Wrocław.
Google Scholar

Kantzow Thomas. 2005. Pomerania. Kronika pomorska z XVI wieku, tłum. K. Gołda, przyp. i komentarze T. Białecki, E. Rymar, t. II, Szczecin.
Google Scholar

Kochanowska Janina. 1992a. Sarkofagi książęce z krypty zamkowej, [w:] E. Cnotliwy i in., Zamek książęcy w Szczecinie, Szczecin, s. 225–241.
Google Scholar

Kochanowska Janina. 1992b. Szczecińska rezydencja książąt jako pomnik rodu, [w:] E. Cnotliwy i in., Zamek książęcy w Szczecinie, Szczecin, s. 129–145.
Google Scholar

Kochanowska Janina. 1995. Ołtarz i ambona z Sowna. Historia fundacji, peregrynacje, dziewiętnasto-wieczna konserwacja, dzieje najnowsze, „Przegląd Zachodniopomorski”, R. X, z. 3, s. 129–139.
Google Scholar

Kochanowska Janina. 1996. Kultura artystyczna na dworze książąt szczecińskich w XVI w., Szczecin.
Google Scholar

Kochanowska Janina. 2000. Ołtarz z Sowna i jego związki ze Stargardem, [w:] Dawny Stargard. Miasto i jego mieszkańcy. Materiały z sesji naukowej 18–19 X 2000 w Stargardzie, red. M. Majewski, Stargard, s. 111–115.
Google Scholar

Kochanowska Janina. 2011. Perły Pomorza. The Pearls of Pomerania. Die Perlen Pommerns, Szczecin.
Google Scholar

Kochanowska Janina, Bellamann Brit, Wartenberg Heiko. 2007. Śladami książąt pomorskich. Auf dem Spuren der pommerchen Herze, Szczecin.
Google Scholar

Krasnodębska Kinga. 2013. Nowożytna rzeźba kamienna na dworach książąt pomorskich w okresie złotego wieku Pomorza, [w:] Złoty wiek Pomorza. Sztuka na dworze książąt pomorskich w XVI i XVII wieku / Das goldene Zeitalter Pommerns. Kunst am Hofe der pommerschen Herze im 16. und 17. Jahrhundert, red. M. Frankowska-Makała, Szczecin, s. 61–79.
Google Scholar

Krause Stefan. 2017. Fashion in Steel. The Landsknecht Armour of Wilhelm von Rogendorf, New Haven–London.
Google Scholar

Kugler Franz. 1840. Pommersche Kunstgeschichte, Stettin.
Google Scholar

Kugler Franz. 1854. Kleine Schriften, Berlin.
Google Scholar

Lemcke Hugo. 1898. Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, t. 1: Der Kreis Demmin, Stettin.
Google Scholar

Lemcke Hugo. 1899. Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, t. 2: Der Kreis Anklam, Stettin.
Google Scholar

Lemcke Hugo. 1900a. Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, t. 3: Der Kreis Ückermünde, Stettin 1900.
Google Scholar

Lemcke Hugo. 1900b. Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, t. 4: Der Kreis Usedom-Wollin, Stettin.
Google Scholar

Lemcke Hugo. 1909. Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, t. 14, cz. 1: Das Königliche Schloss in Stettin, Stettin.
Google Scholar

Lemcke Hugo. 1910. Die Bau- und Kunstdenkmäler des Regierungsbezirks Stettin, t. 9: Der Kreis Naugard, Stettin.
Google Scholar

Łopuch Maria. 2017. Funeralia pomorskich Gryfitów, [w:] Pompa funebris książąt z dynastii Gryfitów, red. M. Łopuch, Szczecin, s. 9–35.
Google Scholar

Łopuch Wojciech. 2002. Sztuka na Pomorzu, Szczecin.
Google Scholar

Łuczak Marek. 2013. Szczecin Stare Miasto, Szczecin.
Google Scholar

Maciejowski Maciej. 2000. Wizerunek hełmu garnczkowego w pieczęciach rycerstwa zachodnio-pomorskiego w pierwszej połowie XIV w. w zbiorach Muzeum Narodowego w Szczecinie, „Materiały Zachodniopomorskie”, t. 46, s. 279–286.
Google Scholar

Majewski Marcin. 2005. Płyta nagrobna Petera von Kameke z Łasina (†1613) i jej twórca, „Koszalińskie Zeszyty Muzealne”, t. 25, s. 113–124.
Google Scholar

Makała Rafał. 2013. Sztuka w służbie książąt pomorskich w XVI i XVII wieku, [w:] Złoty wiek Pomorza. Sztuka na dworze książąt pomorskich w XVI i XVII wieku. Das goldene Zeitalter Pommerns. Kunst am Hofe der pommerschen Herze im 16. und 17. Jahrhundert, red. R. Makała, Szczecin, s. 15–41.
Google Scholar

Mohr Lutz. 2007. Klosterruine Stolpe und Burg Spantekow im Umfeld von Anklam. Zwei markante geschichtsträchtige Stätten aus dem mittelalterlichen Pommern, „Stier und Greif. Blätter zur Kultur- und Landesgeschichte in Mecklenburg-Vorpommern”, t. 17, s. 46−65.
Google Scholar

Patterson Angus. 2009. Fashion and Armour in Renaissance Europe. Proud Lookes and Brave Attire, New York.
Google Scholar

Puławski Andrzej. 2016a. Gotyckie uzbrojenie ochronne na epitafium Zyberta (Siwerta) Grantzina z 1492 roku z kościoła NMP w Kołobrzegu, [w:] Trzebiatów — spotkania pomorskie 2015, red. J. Kochanowska, Trzebiatów, s. 97–106.
Google Scholar

Puławski Andrzej. 2016b. Renesansowe i barokowe uzbrojenie ochronne na Pomorzu w świetle wybranych źródeł ikonograficznych, „Stargardia. Rocznik Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Stargardzie poświęcony przeszłości i kulturze Pomorza oraz innych ziem nadbałtyckich”, t. 10, s. 181–232.
Google Scholar

Puławski Andrzej. 2017. Zbroje książąt pomorskich z kaplicy zamkowej w Szczecinie — próba cha-rakterystyki w oparciu o zabytki sztuki, „Stargardia. Rocznik Muzeum Archeologiczno-Historycznego w Stargardzie poświęcony przeszłości i kulturze Pomorza oraz innych ziem nadbałtyckich”, t. 11, s. 77–97.
Google Scholar

Richardson Thom. 2016. The Tower Armoury in the Fourteenth Century, Leeds.
Google Scholar

Rymar Edward. 2004a. Wielka podróż wielkiego księcia. Wyprawa Bogusława X Pomorskiego na niemiecki dwór królewski, do Ziemi Świętej i Rzymu (1496–1498), Szczecin.
Google Scholar

Rymar Edward. 2004b. Wielka podróż wielkiego księcia. Wyprawa Bogusława X Pomorskiego na niemiecki dwór królewski, do Ziemi Świętej i Rzymu (1496–1498), Suplement, Szczecin.
Google Scholar

Rymar Edward. 2005. Rodowód książąt pomorskich, Szczecin.
Google Scholar

Swaryczewski Andrzej, Fuiński Zbigniew. 1964. Napierśnik zbroi tzw. Maksymiliański ze zbiorów prywatnych w Krakowie, „Studia do Dziejów Dawnego Uzbrojenia i Ubioru Wojskowego”, t. 2, s. 5–9.
Google Scholar

Wawrzonowska Zdzisława. 1976. Uzbrojenie i ubiór rycerski Piastów śląskich od XII do XIV wieku, Łódź.
Google Scholar

Wisłocki Marcin. 2002. Upamiętnienia i gloryfikacja w ewangelickiej sztuce Pomorza w XVI i XVII wieku, „Rocznik Historii Sztuki”, R. 27, s. 213–253.
Google Scholar

Wisłocki Marcin. 2005. Sztuka protestancka na Pomorzu 1535–1684, Szczecin.
Google Scholar

Wybranowski Dariusz. 1987. Uzbrojenie i wyposażenie rycerskie na pieczęciach Gryfitów z lat 1170–1623, „Przegląd Zachodniopomorski”, t. 31, z. 2, s. 149–181.
Google Scholar

Wybranowski Dariusz. 1993. Książęta Pomorza Zachodniego na pieczęciach, Szczecin.
Google Scholar

Wybranowski Dariusz. 2004. Wizerunek rycerski na pieczęciach książąt zachodniopomorskich, rugijskich i gdańskich, [w:] Najnowsze badania nad numizmatyką i sfragistyką Pomorza Zachodniego. Materiały z konferencji naukowej 50 lat Działu Numizmatycznego Muzeum Narodowego w Szczecinie 19–20 września 2002 roku, red. G. Horoszko, Szczecin, s. 189–197.
Google Scholar

Złoty wiek Pomorza. 2013. Złoty wiek Pomorza. Sztuka na dworze książąt pomorskich w XVI i XVII wieku. Das goldene Zeitalter Pommerns. Kunst am Hofe der pommerschen Herzöge im 16. und 17. Jahrhundert, red. R. Makała, Szczecin.
Google Scholar

Żygulski Zdzisław jun. 1972. Kostiumologia, Kraków.
Google Scholar

Żygulski Zdzisław jun. 1982. Broń w dawnej Polsce na tle Europy i Bliskiego Wschodu, Warszawa.
Google Scholar