Pozostałości krzyżackiego warsztatu kuszniczego na zamku w Człuchowie

Maciej Miścicki

doi:10.23858/KHKM68.2020.3.002

Opublikowane: 2020-10-30

Tom 68 Nr 3 (2020)

Pozostałości krzyżackiego warsztatu kuszniczego na zamku w Człuchowie

Maciej Miścicki

Kwartalnik Historii Kultury Materialnej

Dział: Studia i materiały

https://doi.org/10.23858/KHKM68.2020.3.002

Abstrakt

W toku prac archeologicznych w latach 2008–2018 na zamku krzyżackim w Człuchowie pozyskano liczny zbiór zabytków będących wyrobami z kości i poroża oraz odpadami i półsurowcami na różnych etapach obróbki. Wśród nich aż 894 sztuki uznano za związane z wytwarzaniem elementów kusz: 73 to ukończone wyroby (okładziny i orzechy), 198 – półwytwory części okładzin oraz 623 – odpady produkcyjne i półsurowce. W analizowanym zbiorze dominuje poroże jelenia, które stanowi aż 98,3% wszystkich znalezisk, pozostałe 1,7% to kości zwierząt. Znaleziska wyrobów zostały podzielone na cztery grupy. Grupę I stanowią okładziny przedniej części łoża kuszy (między łęczyskiem a orzechem, w miejscu umieszczania bełtu). Były to przede wszystkim prostokątne, podłużne i starannie wygładzone płytki lub ich fragmenty, szersze na przedzie łoża kuszy i ostro ścięte oraz zwężone w około połowie długości. Grupę II tworzą okładziny tylnej części łoża kuszy (za orzechem, na kolbie), które miały podłużny, trójkątny kształt, zwężający się w stronę końca kolby kuszy. Grupę III reprezentują elementy okładzin w postaci cienkich, podłużnych listewek umieszczanych na pozostałych częściach łoża kuszy i mających najprawdopodobniej funkcję dekoracyjną. Do grupy IV włączono orzechy stanowiące element mechanizmu spustowego. Charakterystyczną cechą wspólną dla okładzin grup I-III są regularne żłobienia na odwrotnej stronie, najpewniej ułatwiające ich sklejenie z drewnianym korpusem kuszy. W wyniku analizy odpadów produkcyjnych oraz półwytworów odnalezionych w Człuchowie można wskazać używane narzędzia oraz dokonać rekonstrukcji technik obróbki poroża. Świadczą one, iż na terenie założenia zamkowego funkcjonował warsztat kuszniczy zajmujący się nie tylko wytwarzaniem, ale i naprawianiem kusz. W wyniku badań archeologicznych można przypuszczać, że człuchowska kuszarnia działała między połową XIV a połową XV wieku i znajdowała się w obrębie drugiego przedzamcza. W tym rejonie, w zasypisku baszty bramnej pozyskano bowiem największą liczbę omawianych znalezisk. Podobne warsztaty znane są z badań archeologicznych w Wilnie, Viljandi i Trondheim. Informacje na temat warsztatów zawarte są również w krzyżackich spisach inwentarzowych, które wskazują na istnienie kuszarni (zwanej sniczhus lub sniczhaus) w wielu twierdzach i miastach państwa krzyżackiego. Ze źródeł pisanych wynika również, że do warsztatów tych dostarczano duże ilości rogów zwierzęcych i poroża oraz materiałów na kleje.

Słowa kluczowe:

Człuchów, Krzyżacy, późne średniowiecze, kusza, warsztaty kusznicze, wyroby z poroża, rzemiosło rogownicze

Pobierz pliki

pdf

Zasady cytowania

Miścicki, M. (2020). Pozostałości krzyżackiego warsztatu kuszniczego na zamku w Człuchowie. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 68(3), 289–313. https://doi.org/10.23858/KHKM68.2020.3.002

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Alduk Ivan. 2007. Prilog poznavanju Samostrijela u srednjovjekovnoj Dalmaciji, „Starohrvatska prosvjeta”, vol. III, No. 34, s. 379–387.
Google Scholar

Booth Anette Holst. 1998. Erkebiskopens armbrøstproduksjon. Utgravningene i Erkebispegården i Trondheim, „NIKU Temahefte”, nr 16, s. 3–73.
Google Scholar

Brych Vladimír (red.). 2012. Arma Diaboli. O kuši a střelcích, Praha.
Google Scholar

Cnotliwy Eugeniusz. 1956. Z badań nad rzemiosłem, zajmującym się obróbką rogu i kości na Pomorzu Zachodnim we wczesnym średniowieczu, „Materiały achodniopomorskie”, t. 2, s. 151–181.
Google Scholar

Cnotliwy Eugeniusz. 1973. Rzemiosło rogownicze na Pomorzu wczesnośredniowiecznym, Wrocław.
Google Scholar

Cnotliwy Eugeniusz. 1992. Szesnastowieczna kusza ze Szczecina, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, R. XL, nr 4, s. 511–520.
Google Scholar

Cnotliwy Eugeniusz. 1999. Wczesnośredniowieczne przedmioty z poroża i kości z Kruszwicy na Kujawach, [w:] Studia Archeologiczne, t. 31, red. K. Wachowski, Wrocław, s. 153–241.
Google Scholar

Das Große Ämterbuch. 1921. Das Große Ämterbuch des Deutschen Ordens, wyd. W. Ziesemer, Danzig.
Google Scholar

Das Marienburger. 1916. Das Marienburger Ämterbuch, wyd. W. Ziesemer, Danzig.
Google Scholar

Durdík Tomáš. 1973. Kostĕné obložení sochy kuše v českých a moravských nálezach, „Archeologické Rozhledy”, t. 25, s. 344–345.
Google Scholar

Ekdahl Sven. 1992. Die Armbrust im Deutschordensland Preussen zu Beginn des 15. Jahrhunderts, „Fasciculi Archaeologiae Historicae”, fasc. V, s. 17–48.
Google Scholar

Ekdahl Sven. 1998. Horses and Crossbows: Two important Warfare Advantages of the Teutonic Order in Prussia, [w:] The Military Orders, vol. 2, red. H. Nicholson, s. 119–151.
Google Scholar

Falk Alfred. 1983. Knochengeräte des späten Mittelalters und der frühen Neuzeit Bodenfunde aus Lübeck, „Zeitschrift des Vereins für Lübeckische Geschichte und lterumskunde”, Bd 63, s. 116.
Google Scholar

Gręzak Anna, Polak Zbigniew. 2017. Przedmioty z kości, [w:] Między miastem a dworem. Badania archeologiczne placu Zamkowego w Warszawie w latach 1977–1983. Część 2, red. Z. Polak, K. Meyza, Archeologia dawnej Warszawy, t. 4, Warszawa, s. 325–340.
Google Scholar

Haak Arvi, Rannamäe Eve, Luik Heidi, Maldre Liina. 2012. Worked and unworked bone from the Viljandi castle of Livonian Order (13th–16th centuries), „Lietuvos Archeologija”, t. 38, s. 295–338.
Google Scholar

Harmuth Egon. 1986. Die armbrust, Graz.
Google Scholar

Jaworski Krzysztof. 1990. Wyroby z kości i poroża w kulturze wczesnośredniowiecznego Ostrowa Tumskiego we Wrocławiu, Wrocław–Warszawa.
Google Scholar

Jaworski Krzysztof. 1998.Wytwórczość rogownicza we Wrocławiu przed i po XIII-wiecznym przełomie, [w:] Kultura średniowiecznego Śląska i Czech. „Rewolucja” XIII wieku, red. K. Wachowski, Wrocław, s. 73–86.
Google Scholar

Jaworski Krzysztof. 1999. Ślady obróbki surowca kościanego i rogowego, [w:] Ze studiów nad życiem codziennym w średniowiecznym mieście. Parcele przy ulicy Więziennej 10–11 we Wrocławiu, Wratislavia Antiqua, t. 1, red. C. Buśko, J. Piekalski, Wrocław, s. 70–92.
Google Scholar

Jóźwiak Sławomir, Trupinda Janusz. 2007. Organizacja życia na zamku krzyżackim w Malborku w czasach wielkich mistrzów (1309–1457), Malbork.
Google Scholar

Hilczerówna Zofia. 1961. Rogownictwo gdańskie w X–XIV w., Gdańsk wczesnośredniowieczny, t. 4, red. J. Kamińska, Gdańsk, s. 41–144.
Google Scholar

Kruczek Jan. 2002. Kusze. Katalog zbiorów, Pszczyna.
Google Scholar

Kruczek Jan. 2013. Kusze i ich twórcy, Pszczyna.
Google Scholar

MacGregor Arthur. 1985. Bone, antler, ivory and horn, London–Sydney.
Google Scholar

Marcinkowski Mirosław. 2005. Ślady produkcji rogowniczej w średniowiecznym i nowożytnym Elblągu, „Pomorania Antiqua”, t. 20, s. 437–448.
Google Scholar

Marek Lech. 2018. Militaria, [w:] Rytm rozwoju miasta na kulturowym pograniczu. Studium strefy Placu Nowy Targ we Wrocławiu, Wratislavia Antiqua, t. 23, red. J. Piekalski, K. Wachowski, Wrocław, s. 563–664.
Google Scholar

Mazáčková J. 2012. „Militária z hradu Rokštejna v širším středoevropském kontextu”, Brno (maszynopis pracy doktorskiej, w archiwum Instytutu Archeologii i Muzeologii Uniwersytetu Masaryka).
Google Scholar

Měchurová Zdeňka. 1990. Kostěné předměty ze zaniklé osady Konůvky (okr. Vyškov), „Acta Musei Moraviae”, R. LXXV, s. 123–130.
Google Scholar

Michalak Arkadiusz. 2019. Arma Confinii. Przemiany późnośredniowiecznej broni na rubieżach Śląska, Wielkopolski, Brandenburgii i Łużyc, Zielona Góra.
Google Scholar

Miścicki Maciej. 2012. „Przedmioty z kości i poroża z badań archeologicznych na zamku w Człuchowie w latach 2008–2010”, Warszawa (maszynopis w archiwum Instytutu Archeologii UW).
Google Scholar

Nowakowski Andrzej. 1980. Uzbrojenie wojsk krzyżackich w Prusach w XIV w. i na początku XV w., „Acta Archaeologica Lodzensia”, nr 29, s. 7–159.
Google Scholar

Nowakowski Andrzej. 1986. Arsenały zamków krzyżackich w Prusach w latach 1364–1431, „Acta Archaeologica Lodzensia”, nr 31, s. 49–99.
Google Scholar

Nowakowski Andrzej. 2004. Arsenał zamku krzyżackiego w Toruniu, „Archaeologia Historica Polona”, t. 14, s. 223–231.
Google Scholar

Rabovyanov Deyan. 2016. Crossbow Bone Plate from Medieval Trapezitsa in Veliko Tarnovo, [w:] Jahrblatt der Interessengemeinschaft Historische Armbrust, red. J. Sensfelder, Norderstedt, s. 11–16.
Google Scholar

Rackevičius Gintautas. 1999. Arbaletų dirbtuvės Vilniuje (XIV a. II pusė–XV a. I pusė), „Lietuvos Archeologija”, t. 18, s. 175–183.
Google Scholar

Rackevičius Gintautas. 2001. Arbaleto strėlės laikikliai iš Vilniaus pilies, „Lietuvos Archeologija”, t. 21, s. 375–382.
Google Scholar

Rackevičius Gintautas. 2007. The crossbow — the weapon of the invaders and the defenders of Vilnius castle (the late 14th–early 15th centuries), „Fasciculi Archaeologiae Historicae”, fasc. XX, s. 59–70.
Google Scholar

Rębkowski Marian. 1999. Pracownie rogownicze i ich produkty oraz zabytki wykonane z innych surowców, [w:] Archeologia średniowiecznego Kołobrzegu, t. 4, red. M. Rębkowski, Kołobrzeg, s. 271–278.
Google Scholar

Richter Holger. 2006. Die Hornbogenarmbrust: Geschichte und Technik, Ludwigshafen.
Google Scholar

Slivka M. 1983. Výrobky z kosti a parohu na Slovensku z obdobia stredoveku, „Archaeologia historica”, t. 8, s. 327–346.
Google Scholar

Starski Michał, Kurdwanowski Maciej. 2008. „Sprawozdanie z badań archeologicznych przeprowadzonych na terenie założenia zamkowego w Człuchowie w 2008 roku”, Warszawa (maszynopis w archiwum Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, Delegatura w Słupsku).
Google Scholar

Starski Michał, Kurdwanowski Maciej. 2009. „Sprawozdanie z badań archeologicznych przeprowadzonych na terenie założenia zamkowego w Człuchowie w 2009 roku”, Warszawa (maszynopis w archiwum Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, Delegatura w Słupsku).
Google Scholar

Starski Michał, Kurdwanowski Maciej. 2011. „Sprawozdanie z badań archeologicznych przeprowadzonych na terenie założenia zamkowego w Człuchowie w 2011 roku”, Warszawa (maszynopis w archiwum Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków — Delegatura w Słupsku).
Google Scholar

Starski Michał, Kurdwanowski Maciej. 2013. „Sprawozdanie z badań archeologicznych przeprowadzonych na terenie Zamku Wysokiego w Człuchowie w 2013 roku”, Warszawa (maszynopis w archiwum Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, Delegatura w Słupsku).
Google Scholar

Starski Michał, Kurdwanowski Maciej. 2014. „Sprawozdanie z badań archeologicznych przeprowadzonych w 2013 roku na III Przedzamczu założenia zamkowego w Człuchowie”, Warszawa (maszynopis w archiwum Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, Delegatura w Słupsku).
Google Scholar

Starski Michał, Kurdwanowski Maciej. 2016. „Sprawozdanie z badań archeologicznych przeprowadzonych na II Przedzamczu dawnego Zamku Krzyżackiego w Człuchowie w 2016 roku (działki nr ew. 49 i 70/6, stanowisko 1, AZP 26-32/72)”, Warszawa (maszynopis w archiwum Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, Delegatura w Słupsku).
Google Scholar

Starski Michał, Kurdwanowski Maciej, Truszkowski Marek. 2018. „Sprawozdanie z badań archeologicznych przeprowadzonych w 2017 i 2018 roku na II Przedzamczu założenia zamkowego w Człuchowie”, Warszawa (maszynopis w archiwum Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, Delegatura w Słupsku).
Google Scholar

Tabaczyńska Eleonora. 1959. Obróbka metali nieżelaznych, rogu i kości oraz bursztynu we wczesnośredniowiecznym Kołobrzegu, [w:] Z badań nad rzemiosłem we wczesnośredniowiecznym Kołobrzegu, red. W. Łosiński, E. Tabaczyńska, Poznań, s. 59–119.
Google Scholar

Tresslerbuch. 1896. Das Marienburger Tresslerbuch der Jahre 1399–1409, wyd. E. Joachim, Königsberg.
Google Scholar

Trupinda Janusz. 2016. Zamek w Człuchowie w świetle średniowiecznych źródeł pisanych, [w:] Wokół człuchowskiego wzgórza zamkowego od XIV do XX w. Architektura-administracja-polityka. Materiały z konferencji w dniu 22 stycznia 2016 r., red. K. Monikowska, Człuchów, s. 31–44.
Google Scholar

Ulbricht Ingrid. 1978. Die Geweihverarbeitung in Haithabu, Neumünster.
Google Scholar

Wachowski Krzysztof. 1982. Średniowieczna broń miotająca na Śląsku w świetle znalezisk z Ostrówka w Opolu, „Archeologia Polski”, t. XXVII, z. 1, s. 167–202.
Google Scholar

Wachowski Krzysztof. 1999. Militaria, [w:] Ze studiów nad życiem codziennym w średniowiecznym mieście. Parcele przy ulicy Więziennej 10–11 we Wrocławiu, Wratislavia Antiqua, t. 1, red. C. Buśko, J. Piekalski, Wrocław, s. 183–186.
Google Scholar

Werner Jerzy. 1974. Polska broń. Łuk i kusza, Wrocław.
Google Scholar

Wojciechowski Tomasz. 1989. Znaleziska fragmentów kusz na ziemiach polskich, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, R. XXXVII, nr 2–3, s. 481–496.
Google Scholar