Pozostałości krzyżackiego warsztatu kuszniczego na zamku w Człuchowie

Maciej Miścicki

doi:10.23858/KHKM68.2020.3.002

Published: 2020-10-30

Vol. 68 No. 3 (2020)

Remnants of a Teutonic Order crossbow workshop in the castle in Człuchów

Maciej Miścicki

Kwartalnik Historii Kultury Materialnej

Section: Studies and Materials

https://doi.org/10.23858/KHKM68.2020.3.002

Abstract

Excavations carried out in 2008–2018 in the Teutonic Order castle in Człuchów revealed numerous artefacts made of bone and antler as well as half-finished products and waste consisting of those materials. Out of those finds 894 were identified as connected with producing parts of crossbows: 73 were finished products (plates and nuts), 198 — half-finished parts of plates and 623 — production waste and part-processed material. 98.3% of the artefacts were made of deer antlers; the remaining 1.7% of animal bones. The products were divided into four groups. Group I includes plates from the front part of the tiller (between the prod and the nut), where the bolt was placed. Those were usually elongated rectangular pieces, meticulously polished, wider at the front of the tiller and narrower at half-length. Group II comprises plates from the rear part of the tiller (behind the nut), which were usually elongated triangles tapering towards the butt. Group III are thin elongated plates, probably of a decorative function, which were placed on other parts of the tiller. Group IV consists of nuts, which were part of the trigger mechanism. A common characteristics of plates from groups I–III was that they had regular grooves which helped in attaching them to the wooden tiller. An analysis of half-finished products and production waste makes it possible to identify the tools that were used and to reconstruct techniques of antler-processing. The data indicate that the Człuchów castle workshop not only produced but also mended crossbows. The finds suggest that it functioned between the mid-14th c. and the mid-15th c. and was located in the outer part of the fortification, since most of the artefacts in question were found the gatehouse backfill. Similar workshops have been excavated in Vilnius, Viljandi and Trondheim. Information about the functioning of crossbow workshops in many castles and towns of the Teutonic Order state can also be found in the Order’s inventories. Written sources also indicate
that such workshops were supplied with large amounts of antlers and materials to produce glue.

Keywords:

Człuchów, Teutonic Order, late Middle Ages, crossbow, crossbow workshops, antler artefacts, antler handicraft

Download files

pdf (Język Polski)

Citation rules

Miścicki, M. (2020). Remnants of a Teutonic Order crossbow workshop in the castle in Człuchów. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 68(3), 289–313. https://doi.org/10.23858/KHKM68.2020.3.002

Cited by / Share

Licence

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.

References

Alduk Ivan. 2007. Prilog poznavanju Samostrijela u srednjovjekovnoj Dalmaciji, „Starohrvatska prosvjeta”, vol. III, No. 34, s. 379–387.
Google Scholar

Booth Anette Holst. 1998. Erkebiskopens armbrøstproduksjon. Utgravningene i Erkebispegården i Trondheim, „NIKU Temahefte”, nr 16, s. 3–73.
Google Scholar

Brych Vladimír (red.). 2012. Arma Diaboli. O kuši a střelcích, Praha.
Google Scholar

Cnotliwy Eugeniusz. 1956. Z badań nad rzemiosłem, zajmującym się obróbką rogu i kości na Pomorzu Zachodnim we wczesnym średniowieczu, „Materiały achodniopomorskie”, t. 2, s. 151–181.
Google Scholar

Cnotliwy Eugeniusz. 1973. Rzemiosło rogownicze na Pomorzu wczesnośredniowiecznym, Wrocław.
Google Scholar

Cnotliwy Eugeniusz. 1992. Szesnastowieczna kusza ze Szczecina, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, R. XL, nr 4, s. 511–520.
Google Scholar

Cnotliwy Eugeniusz. 1999. Wczesnośredniowieczne przedmioty z poroża i kości z Kruszwicy na Kujawach, [w:] Studia Archeologiczne, t. 31, red. K. Wachowski, Wrocław, s. 153–241.
Google Scholar

Das Große Ämterbuch. 1921. Das Große Ämterbuch des Deutschen Ordens, wyd. W. Ziesemer, Danzig.
Google Scholar

Das Marienburger. 1916. Das Marienburger Ämterbuch, wyd. W. Ziesemer, Danzig.
Google Scholar

Durdík Tomáš. 1973. Kostĕné obložení sochy kuše v českých a moravských nálezach, „Archeologické Rozhledy”, t. 25, s. 344–345.
Google Scholar

Ekdahl Sven. 1992. Die Armbrust im Deutschordensland Preussen zu Beginn des 15. Jahrhunderts, „Fasciculi Archaeologiae Historicae”, fasc. V, s. 17–48.
Google Scholar

Ekdahl Sven. 1998. Horses and Crossbows: Two important Warfare Advantages of the Teutonic Order in Prussia, [w:] The Military Orders, vol. 2, red. H. Nicholson, s. 119–151.
Google Scholar

Falk Alfred. 1983. Knochengeräte des späten Mittelalters und der frühen Neuzeit Bodenfunde aus Lübeck, „Zeitschrift des Vereins für Lübeckische Geschichte und lterumskunde”, Bd 63, s. 116.
Google Scholar

Gręzak Anna, Polak Zbigniew. 2017. Przedmioty z kości, [w:] Między miastem a dworem. Badania archeologiczne placu Zamkowego w Warszawie w latach 1977–1983. Część 2, red. Z. Polak, K. Meyza, Archeologia dawnej Warszawy, t. 4, Warszawa, s. 325–340.
Google Scholar

Haak Arvi, Rannamäe Eve, Luik Heidi, Maldre Liina. 2012. Worked and unworked bone from the Viljandi castle of Livonian Order (13th–16th centuries), „Lietuvos Archeologija”, t. 38, s. 295–338.
Google Scholar

Harmuth Egon. 1986. Die armbrust, Graz.
Google Scholar

Jaworski Krzysztof. 1990. Wyroby z kości i poroża w kulturze wczesnośredniowiecznego Ostrowa Tumskiego we Wrocławiu, Wrocław–Warszawa.
Google Scholar

Jaworski Krzysztof. 1998.Wytwórczość rogownicza we Wrocławiu przed i po XIII-wiecznym przełomie, [w:] Kultura średniowiecznego Śląska i Czech. „Rewolucja” XIII wieku, red. K. Wachowski, Wrocław, s. 73–86.
Google Scholar

Jaworski Krzysztof. 1999. Ślady obróbki surowca kościanego i rogowego, [w:] Ze studiów nad życiem codziennym w średniowiecznym mieście. Parcele przy ulicy Więziennej 10–11 we Wrocławiu, Wratislavia Antiqua, t. 1, red. C. Buśko, J. Piekalski, Wrocław, s. 70–92.
Google Scholar

Jóźwiak Sławomir, Trupinda Janusz. 2007. Organizacja życia na zamku krzyżackim w Malborku w czasach wielkich mistrzów (1309–1457), Malbork.
Google Scholar

Hilczerówna Zofia. 1961. Rogownictwo gdańskie w X–XIV w., Gdańsk wczesnośredniowieczny, t. 4, red. J. Kamińska, Gdańsk, s. 41–144.
Google Scholar

Kruczek Jan. 2002. Kusze. Katalog zbiorów, Pszczyna.
Google Scholar

Kruczek Jan. 2013. Kusze i ich twórcy, Pszczyna.
Google Scholar

MacGregor Arthur. 1985. Bone, antler, ivory and horn, London–Sydney.
Google Scholar

Marcinkowski Mirosław. 2005. Ślady produkcji rogowniczej w średniowiecznym i nowożytnym Elblągu, „Pomorania Antiqua”, t. 20, s. 437–448.
Google Scholar

Marek Lech. 2018. Militaria, [w:] Rytm rozwoju miasta na kulturowym pograniczu. Studium strefy Placu Nowy Targ we Wrocławiu, Wratislavia Antiqua, t. 23, red. J. Piekalski, K. Wachowski, Wrocław, s. 563–664.
Google Scholar

Mazáčková J. 2012. „Militária z hradu Rokštejna v širším středoevropském kontextu”, Brno (maszynopis pracy doktorskiej, w archiwum Instytutu Archeologii i Muzeologii Uniwersytetu Masaryka).
Google Scholar

Měchurová Zdeňka. 1990. Kostěné předměty ze zaniklé osady Konůvky (okr. Vyškov), „Acta Musei Moraviae”, R. LXXV, s. 123–130.
Google Scholar

Michalak Arkadiusz. 2019. Arma Confinii. Przemiany późnośredniowiecznej broni na rubieżach Śląska, Wielkopolski, Brandenburgii i Łużyc, Zielona Góra.
Google Scholar

Miścicki Maciej. 2012. „Przedmioty z kości i poroża z badań archeologicznych na zamku w Człuchowie w latach 2008–2010”, Warszawa (maszynopis w archiwum Instytutu Archeologii UW).
Google Scholar

Nowakowski Andrzej. 1980. Uzbrojenie wojsk krzyżackich w Prusach w XIV w. i na początku XV w., „Acta Archaeologica Lodzensia”, nr 29, s. 7–159.
Google Scholar

Nowakowski Andrzej. 1986. Arsenały zamków krzyżackich w Prusach w latach 1364–1431, „Acta Archaeologica Lodzensia”, nr 31, s. 49–99.
Google Scholar

Nowakowski Andrzej. 2004. Arsenał zamku krzyżackiego w Toruniu, „Archaeologia Historica Polona”, t. 14, s. 223–231.
Google Scholar

Rabovyanov Deyan. 2016. Crossbow Bone Plate from Medieval Trapezitsa in Veliko Tarnovo, [w:] Jahrblatt der Interessengemeinschaft Historische Armbrust, red. J. Sensfelder, Norderstedt, s. 11–16.
Google Scholar

Rackevičius Gintautas. 1999. Arbaletų dirbtuvės Vilniuje (XIV a. II pusė–XV a. I pusė), „Lietuvos Archeologija”, t. 18, s. 175–183.
Google Scholar

Rackevičius Gintautas. 2001. Arbaleto strėlės laikikliai iš Vilniaus pilies, „Lietuvos Archeologija”, t. 21, s. 375–382.
Google Scholar

Rackevičius Gintautas. 2007. The crossbow — the weapon of the invaders and the defenders of Vilnius castle (the late 14th–early 15th centuries), „Fasciculi Archaeologiae Historicae”, fasc. XX, s. 59–70.
Google Scholar

Rębkowski Marian. 1999. Pracownie rogownicze i ich produkty oraz zabytki wykonane z innych surowców, [w:] Archeologia średniowiecznego Kołobrzegu, t. 4, red. M. Rębkowski, Kołobrzeg, s. 271–278.
Google Scholar

Richter Holger. 2006. Die Hornbogenarmbrust: Geschichte und Technik, Ludwigshafen.
Google Scholar

Slivka M. 1983. Výrobky z kosti a parohu na Slovensku z obdobia stredoveku, „Archaeologia historica”, t. 8, s. 327–346.
Google Scholar

Starski Michał, Kurdwanowski Maciej. 2008. „Sprawozdanie z badań archeologicznych przeprowadzonych na terenie założenia zamkowego w Człuchowie w 2008 roku”, Warszawa (maszynopis w archiwum Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, Delegatura w Słupsku).
Google Scholar

Starski Michał, Kurdwanowski Maciej. 2009. „Sprawozdanie z badań archeologicznych przeprowadzonych na terenie założenia zamkowego w Człuchowie w 2009 roku”, Warszawa (maszynopis w archiwum Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, Delegatura w Słupsku).
Google Scholar

Starski Michał, Kurdwanowski Maciej. 2011. „Sprawozdanie z badań archeologicznych przeprowadzonych na terenie założenia zamkowego w Człuchowie w 2011 roku”, Warszawa (maszynopis w archiwum Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków — Delegatura w Słupsku).
Google Scholar

Starski Michał, Kurdwanowski Maciej. 2013. „Sprawozdanie z badań archeologicznych przeprowadzonych na terenie Zamku Wysokiego w Człuchowie w 2013 roku”, Warszawa (maszynopis w archiwum Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, Delegatura w Słupsku).
Google Scholar

Starski Michał, Kurdwanowski Maciej. 2014. „Sprawozdanie z badań archeologicznych przeprowadzonych w 2013 roku na III Przedzamczu założenia zamkowego w Człuchowie”, Warszawa (maszynopis w archiwum Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, Delegatura w Słupsku).
Google Scholar

Starski Michał, Kurdwanowski Maciej. 2016. „Sprawozdanie z badań archeologicznych przeprowadzonych na II Przedzamczu dawnego Zamku Krzyżackiego w Człuchowie w 2016 roku (działki nr ew. 49 i 70/6, stanowisko 1, AZP 26-32/72)”, Warszawa (maszynopis w archiwum Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, Delegatura w Słupsku).
Google Scholar

Starski Michał, Kurdwanowski Maciej, Truszkowski Marek. 2018. „Sprawozdanie z badań archeologicznych przeprowadzonych w 2017 i 2018 roku na II Przedzamczu założenia zamkowego w Człuchowie”, Warszawa (maszynopis w archiwum Pomorskiego Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, Delegatura w Słupsku).
Google Scholar

Tabaczyńska Eleonora. 1959. Obróbka metali nieżelaznych, rogu i kości oraz bursztynu we wczesnośredniowiecznym Kołobrzegu, [w:] Z badań nad rzemiosłem we wczesnośredniowiecznym Kołobrzegu, red. W. Łosiński, E. Tabaczyńska, Poznań, s. 59–119.
Google Scholar

Tresslerbuch. 1896. Das Marienburger Tresslerbuch der Jahre 1399–1409, wyd. E. Joachim, Königsberg.
Google Scholar

Trupinda Janusz. 2016. Zamek w Człuchowie w świetle średniowiecznych źródeł pisanych, [w:] Wokół człuchowskiego wzgórza zamkowego od XIV do XX w. Architektura-administracja-polityka. Materiały z konferencji w dniu 22 stycznia 2016 r., red. K. Monikowska, Człuchów, s. 31–44.
Google Scholar

Ulbricht Ingrid. 1978. Die Geweihverarbeitung in Haithabu, Neumünster.
Google Scholar

Wachowski Krzysztof. 1982. Średniowieczna broń miotająca na Śląsku w świetle znalezisk z Ostrówka w Opolu, „Archeologia Polski”, t. XXVII, z. 1, s. 167–202.
Google Scholar

Wachowski Krzysztof. 1999. Militaria, [w:] Ze studiów nad życiem codziennym w średniowiecznym mieście. Parcele przy ulicy Więziennej 10–11 we Wrocławiu, Wratislavia Antiqua, t. 1, red. C. Buśko, J. Piekalski, Wrocław, s. 183–186.
Google Scholar

Werner Jerzy. 1974. Polska broń. Łuk i kusza, Wrocław.
Google Scholar

Wojciechowski Tomasz. 1989. Znaleziska fragmentów kusz na ziemiach polskich, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, R. XXXVII, nr 2–3, s. 481–496.
Google Scholar