„Gierada” według Ius municipale Magdeburgense Pawła Szczerbica a pozycja kobiety w rodzinie rzemieślniczej w początkach nowożytności

Słowa kluczowe: prawo magdeburskie, Paweł Szczerbic, wyprawa kobiety, rodzina rzemieślnicza, kultura materialna

Abstrakt

Do przedstawienia tytułowego problemu wybrano tu wersję Ius municipale Magdeburgense Pawła Szczerbica, prawnika praktykującego we Lwowie i w Krakowie. Opublikowana po polsku w 1581 r. dostarcza bowiem najwięcej informacji o kobiecej wyprawie — „gieradzie” (określanej przez tego autora też jako paraferna), w porównaniu z wcześniejszymi statutami: łacińskimi Jana Łaskiego z 1506 r. i Mikołaja Jaskiera z 1535 r. oraz z pierwszą polskojęzyczną wersją Bartłomieja Groickiego z 1558 r. Analiza opisów zestawu rzeczy należących do panny młodej, mężatki, później wdowy, a następnie dziedziczonego przez jej najbliższe krewne wskazuje, że własnością niewiasty były nie tylko wszystkie jej ubrania, tworzące — w zamyśle prawodawcy — kompletne zestawy kobiecego stroju, jak również wyposażenie tych przestrzeni domu, w których odgrywała główną rolę. Jej własnością był także tak dobrany dobytek (w tym zwierzęta: owce, gęsi i kaczki), że przez lata mógł przynosić dochód we wspólnym, małżeńskim gospodarstwie. Co więcej, niektóre wyprawne przedmioty, według prawa, miały służyć kobiecie do samodzielnego wykonywania zawodu, np. profesjonalnego tkactwa jeszcze za życia męża, gdy ten nie brał udziału w tym rzemiośle. W takim przypadku (przy braku analogicznych przepisów w odniesieniu do innych rzemiosł) do „gierady” zaliczano nie tylko surowce, ale i warsztaty tkackie, chociaż te ostatnie były głównymi narzędziami pracy. W innych zawodach narzędzia rzemieślnicze były bowiem dziedzictwem należącym do męża, chyba że wniesione w małżeństwo jako składniki „gierady” wynajmowano innym, nie utrzymując się z nich; wówczas pozostawały „gieradą” (np. niekiedy kotły piwne). Chociaż w przepisach prawa magdeburskiego oraz w glosach do nich wiele miejsca zajmują dokładne opisy, co i kiedy było lub stawało się kobiecą wyprawą, to jednak prawodawcy dopuszczali możliwości łamania zasady nienaruszalności „gierady”, np. poprzez zastawianie lub sprzedaż rzeczy przez męża na utrzymanie chorej żony. Mimo to zyski z „gierady” i dobrze zagospodarowanego posagu żony mogły niejednokrotnie przewyższać dochody płynące z wykonywanego w rodzinie rzemiosła. Jeśli połączy się to z pracą żony w gospodarstwie domowym, w tym przy wykonywaniu tegoż rzemiosła, trudno mówić o pozostawaniu mężatki na co dzień na utrzymaniu małżonka. Czyż zatem we „własnych dochodach” małżonki w codziennym bycie wewnątrz rodziny nie należy szukać wytłumaczenia silnej pozycji niektórych mężatek, a potem wdów-majstrowych, co widać choćby w praktyce testamentowej członków rodzin rzemieślniczych Krakowa? A jednak, wśród form zabezpieczenia każdej niewiasty na wdowią drogę, prawo magdeburskie przewidywało — oprócz zapisu wiana i zwrotu wyprawy (czasem z koniecznością uprzedniego jej wydzielenia ze wspólnie zdobytego przez małżonków majątku) — zaopatrzenie wdowy w prowiant (w kolejnych wersjach prawa tu wspomnianych jako cibaria domestica, vitae provisionem, pulmentarium/pulmentaria, „strawa jednego roku”), którym była połowa żywności przygotowana na rok w gospodarstwie. Ponieważ wydzielano ją z dziedzictwa, jeśli nie została wykorzystana, wracała do spadkobierców męża.

Downloads

Download data is not yet available.

Bibliografia

ANKr. [Archiwum Narodowe w Krakowie], AMK [Akta miasta Krakowa], sign. 772 (Liber Testamentorum).

ANKr. [Archiwum Narodowe w Krakowie], AMK [Akta miasta Krakowa], sign. 1588 (Registra perceptorum et distributorum (expositorum) dominorum consulum Civitatis Cracoviensis <1392-93>).

Bartholomeus Anglicus. 1519. Venerandi patris Bartholomei Anglici/ordinis Minorum: viri erudissimi: opus: de rerum proprietatibus inscriptum [...], Nürnberg.

Dějiny techniky. 1974. Dějiny techniky v Československu (do konce 18. století), ed. L. Nový. Praha.

Delimata-Proch Małgorzata. 2015. Ciąża, poród oraz połóg w świetle polskich ksiąg cudów i łask (od średniowiecza do XVIII wieku), “Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, vol. LXIII, issue 3, pp. 433–449.

Glosář. 2003. Stručný raně novohornoněmecký glosář k pramenům z českých zemí / Kurzes frühneuhochdeutsches Glossar zu Quellen aus den böhmischen Ländern, ed. H. Boková, L. Spáčilová, V. Bok, V. Spáčil, J. Kusová, Olomouc.

Gostomski Anzelm. 1951. Gospodarstwo, ed. S. Inglot, Wrocław.

Groicki Bartłomiej. 1954. Artykuły Prawa Maydeburskiego. Postępek Sądów około karania na gardle. Ustawa płacej u sądów, ed. K. Koranyi, Warszawa.

Husa Václav. 1967. Homo faber. Pracovní motivy ve starých vyobrazeních, Praha.

Jaskier Mikołaj. 1535. Iuris municipalis Maideburgensis liber vulgo Weichbild nuncupatur ex vetustissimis exemplaribus vigillanti opera nuper latinitati datus, Kraków.

Knapski Grzegorz. 1643. Thesavrvs Polonolatinograecvs Sev Promptvarivm Lingvae Latinae et Graecae in tres Tomos diuisum: Polonorum, Roxolanorum, Sclauonum, Boëmorum vsui accommodatum [...]. [T. 1] / Opera Gregorii Cnapii [...], https://crispa.uw.edu.pl/object/files/416379/display/PDF (accessed 29.03.2020).

Kowalski Grzegorz M. 2011. Znaczenie twórczości Pawła Szczerbica dla rozwoju kultury prawnej polskiego Odrodzenia, [in:] P. Szczerbic, Ius municipale, to jest prawo miejskie majdeburskie, nowo z łacińskiego i z niemieckiego na polski język z pilnością i wiernie przełożone, ed. G.M. Kowalski, Kraków 2011, pp. IX–XX.

Łaski Jan. 1506. Commune incliti Poloniae Regni privilegium constitutionum et indultuum publicitus decretorum approbatorumque [...], Kraków.

Mikuła Maciej. 2018. Prawo miejskie magdeburskie (Ius municipale Magdeburgense) w Polsce XIV–pocz. XVI w. Studium o ewolucji i adaptacji prawa, Kraków.

Poppe Danuta. 1978. Przemysł włókienniczy, [in:] Historia Kultury Materialnej w zarysie, vol. II: od XIII do XV wieku, ed. A. Rutkowska-Płachcińska, Wrocław–Warszawa–Kraków, pp. 109–130.

Riché Pierre, Alexandre-Bidon Danièle. 1994. L’Enfance au Moyen Âge, Paris.

Rutkowska-Płachcińska Anna. 1988. Materialne warunki bytu ubogich w miastach późnośredniowiecznych na zachodzie Europy, Wrocław.

Słownik Języka Polskiego. b.d. Słownik Języka Polskiego, https://sjp.pl/bardo (accessed 20.03.2020).

Słownik Łaciny. 2000. Słownik Łaciny Średniowiecznej w Polsce (Lexicon mediae et infimae latinitatis Polonorum), vol. VII, fasc. 10 (61), Kraków.

Słownik pojęciowy. 2011–2015. Słownik pojęciowy języka staropolskiego, https://spjs.ijp.pan.pl/haslo/index/16136/48700 (accessed 28.03.2020).

Słownik Staropolski. 1981. Słownik Staropolski, vol. 8, fasc. 7 (54), ed. S. Urbańczyk, Wrocław–Warszawa–Kraków.

Sowina Urszula. 2002. Wdowy i sieroty w świetle prawa w miastach Korony w późnym średniowieczu i wczesnej nowożytności, [in:] Od narodzin do wieku dojrzałego. Dzieci i młodzież w Polsce, 1: Od średniowiecza do wieku XVIII, ed. M. Dąbrowska, A. Klonder, Warszawa, pp. 15–28.

Sowina Urszula. 2006. Testamenty mieszczan krakowskich o przekazywaniu majątku w późnym średniowieczu i we wczesnej nowożytności, [in:] Sociální svět středověkého města, ed. M. Nodl, Colloquia mediaevalia Pragensia 5, Centrum medievistických studii, Praha, pp. 173–183.

Sowina Urszula. 2016a. Ubiór mieszczanek krakowskich w świetle inwentarzy rzeczy z przełomu średniowiecza i nowożytności, [in:] Habitus facit hominem. Społeczne funkcje ubioru w średniowieczu i w epoce nowożytnej, ed. E. Wółkiewicz, M. Saczyńska, M.R. Pauk, Warszawa, pp. 163–177.

Sowina Urszula. 2016b. Water, Towns and People. Polish Lands against a European Background until the Mid-16th Century, Frankfurt am Main–Bern–Bruxelles.

Szczerbic Paweł. 2011. Ius municipale, to jest prawo miejskie majdeburskie, nowo z łacińskiego i z niemieckiego na polski język z pilnością i wiernie przełożone, ed. G.M. Kowalski, Kraków.

Wyrozumski Jerzy. 2010. Hodowla w średniowiecznym Krakowie, [in:] J. Wyrozumski, Cracovia mediavalis, Kraków, pp. 403–410.

Zarys historii włókiennictwa. 1966. Zarys historii włókiennictwa na ziemiach polskich do końca XVIII wieku, ed. J. Kamińska, I. Turnau, Wrocław–Warszawa–Kraków.

Opublikowane
2020-12-14
Jak cytować
Sowina, U. (2020). „Gierada” według Ius municipale Magdeburgense Pawła Szczerbica a pozycja kobiety w rodzinie rzemieślniczej w początkach nowożytności. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 68(4), 493-506. https://doi.org/10.23858/KHKM68.2020.4.003
Dział
Studia i materiały