Średniowieczny kościół Świętego Wojciecha na Zawodziu w Kaliszu — badania i interpretacje

Dariusz Wyczółkowski

doi:10.23858/KHKM69.2021.2.001

Opublikowane: 2021-10-18

Tom 69 Nr 2 (2021)

Średniowieczny kościół Świętego Wojciecha na Zawodziu w Kaliszu — badania i interpretacje

Dariusz Wyczółkowski

Kwartalnik Historii Kultury Materialnej

Dział: Studia i materiały

https://doi.org/10.23858/KHKM69.2021.2.001

Abstrakt

Celem artykułu jest przedstawienie informacji o początkach kościoła Św. Wojciecha w Kaliszu funkcjonujących dotychczas w literaturze oraz próba ich weryfikacji. Tytułowa świątynia leży na terenie przygrodowej osady Kalisz Zawodzie. Z uwagi na bliskość grodu oraz wezwanie badacze zaliczali go do najstarszych, jedenastowiecznych kościołów parafialnych w Kaliszu. Powtórna analiza źródeł pisanych pozwoliła na przesunięcie daty jego powstania na XII–XIII w. Z kolei dalsze uściślenie czasu wzniesienia świątyni — po połowie XII w. było możliwe dzięki analizie wyników dawnych i nowszych badań archeologicznych prowadzonych wewnątrz kościoła i na terenie cmentarza przykościelnego. Dostarczyły one dowodów, że
budowlę wzniesiono na terenie osady użytkowanej od X do przełomu XII i XIII w.

Słowa kluczowe:

Kalisz, wczesne średniowiecze, kościół, źródła, archeologia

Inne teksty tego samego autora

Dariusz Wyczółkowski, Adam Kędzierski, Development of settlement in the Kalisz region in the eleventh and twelfth centuries based on research on the Słuszków I and Słuszków II hoards , Kwartalnik Historii Kultury Materialnej: Tom 71 Nr 1 (2023):

Pobierz pliki

pdf

Zasady cytowania

Wyczółkowski, D. (2021). Średniowieczny kościół Świętego Wojciecha na Zawodziu w Kaliszu — badania i interpretacje. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 69(2), 143–160. https://doi.org/10.23858/KHKM69.2021.2.001

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Baliński Michał, Lipiński Tymoteusz. 1843. Starożytna Polska pod względem historycznym, geograficznym i statystycznym opisana, t. 1, wyd. 1, Warszawa.
Google Scholar

Baranowski Tadeusz. 2010. Kalisia. Dlaczego można identyfikować Kalisia Ptolemeusza z Kaliszem nad Prosną?, [w:] Od Kalisii do Kalisza. Skarby doliny Prosny. Katalog wystawy, Zamek Królewski w Warszawie, 30 kwietnia 2010–30 maja 2010, red. S. Suchodolski, M. Zawadzki, Warszawa, s. 95–99.
Google Scholar

Biernacki Cezar Augustyn. 1848. Opis miasta Kalisza, „Przegląd Naukowy”, R. 7, nr 17–18, s. 265–271.
Google Scholar

Błachowicz Maciej. 2008. Opowieść zapisana w sosnowym drewnie, „Kalisia Nowa”, nr 5–8, s. 24–26.
Google Scholar

Bergenstrol. 1835. Plan okrestnostej goroda Kališa, Plan des environs de Kalisz, Instrumentalnosniatyj pod rukawodstwom Genieralnego Sztaba, Sztabs Kapitana Bergenstrola, Petersburg, skala 1:21000.
Google Scholar

Chapman Emma Rosamund. 2016. Children and child burial in medieval England (Doctoral thesis), https://doi.org/10.17863/CAM.15979 (dostęp 28.06.2021).
Google Scholar

Chodyński Adam. 1872. Kalisz dawny i teraźniejszy. Opis topograficzno-historyczny (Ciąg drugi), I: Kalisz Mieczysławowski, „Kaliszanin”, nr 3/48 (6/18 czerwca), s. 191.
Google Scholar

Chodyński Adam. 1885. Kieszonkowa kroniczka historyczna miasta Kalisza ułożona przez Adama Chodyńskiego, Kalisz.
Google Scholar

Chodyński Adam. 1901. Zawodzie i kościółek św. Wojciecha, „Gazeta Kaliska”, nr IX/78 (24 marca/6 kwietnia), s. 2–3.
Google Scholar

Craig-Atkins Elisabeth. 2014. Eavesdropping on short lives: Eaves-drip burial and the differential treatment of children one year of age and under in early Christian cemeteries, [w:] Medieval Childhood: archaeological approaches, red. D.M. Hadley, K.A. Hemer, Oxbow, s. 95–113.
Google Scholar

Crow Madison, Zori Colleen, Zori Davide. 2020. Doctrinal and Physical Marginality in Christian Death: The Burial of Unbaptized Infants in Medieval Italy, „Religions”, t. 11, nr 12, s. 678, https://doi.org/10.3390/rel11120678 (dostęp 26.08.2021).
Google Scholar

Dąbrowski Krzysztof. 1962. Badania archeologiczne na Zawodziu (1959–1960), [w:] Osiemnaście wieków Kalisza. Studia i materiały do dziejów miasta Kalisza i regionu kaliskiego, red. A. Gieysztor, K. Dąbrowski, t. 3, Kalisz, s. 53–90.
Google Scholar

Dąbrowski Krzysztof. 1977. Kalisz od zarania dziejów do wczesnego średniowiecza, [w:] Dzieje Kalisza, red. W. Rusiński, Poznań, s. 17–43.
Google Scholar

Dąbrowski Krzysztof, Gieysztor Aleksander. 1964, Kalisz, [w:] Słownik Starożytności Słowiańskich. Ecyklopedyczny zarys kultury Słowian od czasów najdawniejszych do schyłku wieku XII, t. II: F–K, red. W. Kowalenko, G. Labuda, T. Lehr-Spławiński, Warszawa, s. 353–356.
Google Scholar

Delimata Małgorzata. 2004. Rytuał pogrzebowy dzieci w Polsce średniowiecznej i wczesnonowożytnej,
Google Scholar

[w:] Dusza maluczka, a strata ogromna. Funeralia Lednickie. Spotkanie 6, red. W. Dzieduszycki, J. Wrzesiński, Poznań, s. 99–102.
Google Scholar

Grzesik Ryszard. 2002. Święty Wojciech w środkowoeuropejskiej tradycji hagiograficznej i historycznej, „Studia Źródłoznawcze”, t. 40, s. 43–56.
Google Scholar

Hausmair Barbara. 2017. Topographies of the afterlife: Reconsidering infant burials in medieval mortuary space, „Journal of Social Archaeology”, R. 17, z. 2, s. 210–236, http://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:bsz:352-0-405795 (dostęp 28.06.2021).
Google Scholar

Hausmair Barbara. 2019. Traufkinder‘ im Mittelalter? Überlegungen zu Kleinkindbestattungen, Taufstatus und einem populären Deutungsansatz, [w:] Leben mit dem Tod. Der Umgang mit Sterblichkeit in Mittelalter und Neuzeit, red. T. Kühtreiber, R. Risy, G. Scharrer-Liška, C. Theune, Beitrage zur Mittelalterarchäologie in Österreich, t. 35, Wien, s. 150–166.
Google Scholar

Kalisz. 1902. Kalisz, [w:] Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. XV, cz. II, red. B. Chlebowski, J. Krzywicki, Warszawa, s. 41–44.
Google Scholar

Kieling Michał, Kęszka Sławomir, Splitt Jerzy. 2016. Diecezja Kaliska. Parafie, kościoły, kaplice. Przeszłość i teraźniejszość, Kalisz.
Google Scholar

Kędzierski Adam, Malarczyk Dorota, Wyczółkowski Dariusz. 2020. Recent Finds of Islamic Coins from the Old Town and Zawodzie Districts in Kalisz, „Notae Numismaticae”, t. 15, s. 21–39.
Google Scholar

KDW. 1877. Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, t. I, red. I. Zakrzewski, Poznań.
Google Scholar

KDW. 1878. Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, t. II, red. I. Zakrzewski, Poznań.
Google Scholar

KDW. 1881. Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, t. IV, red. I. Zakrzewski, Poznań.
Google Scholar

KDW. 1982. Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, t. VI, red. A. Gąsiorowski, H. Kowalewicz, Warszawa–Poznań.
Google Scholar

KDW. 1999. Kodeks Dyplomatyczny Wielkopolski, t. XI, red. A. Gąsiorowski, T. Jasiński, T. Jurek, I. Skierska, Poznań.
Google Scholar

Kobyliński Piotr. 1865. Kalisz pod względem religijnym z głównym poglądem na kolegiatę, „Tygodnik Katolicki”, t. 6, nr 50, s. 453–458.
Google Scholar

Kolendo Jerzy. 2010a. Gdzie powinna być lokalizowana Kalisia Ptolemeusza, [w:] Od Kalisii do Kalisza. Skarby doliny Prosny. Katalog wystawy, Zamek Królewski w Warszawie, 30 kwietnia 2010 – 30 maja 2010, red. S. Suchodolski, M. Zawadzki, Warszawa, s. 91–94.
Google Scholar

Kolendo Jerzy. 2010b. Kalisia i Leukaristos: dwa „miasta” w „Geografii” Ptolemeusza i zagadnienie współrzędnych geograficznych w „Wielkiej Germanii”, „Światowid”, t. 8 (49), 2009/2010, nr B, s. 77–87.
Google Scholar

Kronika Wielkopolska. 1970. Kronika Wielkopolska, oprac. B. Kürbis, Pomniki dziejowe Polski, t. 7, Warszawa.
Google Scholar

Krzyżanowski Stanisław. 1890. Dyplomy i kancelaria Przemysława II studium z dyplomatyki polskiej 13 wieku, [w:] Pamiętnik Akademii Umiejętności w Krakowie. Wydział Filologiczny i Historyczno-Filozoficzny, nr 8, Kraków, s. 122–192.
Google Scholar

Młynarska Marta. 1960. Proces lokacji Kalisza w XIII w. i w pierwszej połowie XIV w., [w:] Osiemnaście wieków Kalisza. Studia i materiały do dziejów miasta Kalisza i regionu kaliskiego, t. I, red. A. Gieysztor, K. Dąbrowski, Kalisz, s. 103–130.
Google Scholar

Raciborski Józef. 1912. Monografja Kalisza, cz. 1, Kalisz.
Google Scholar

Różański Artur. 2014. Kalisz i Kotłów — dwie południowowielkopolskie świątynie doby Mieszka III. Oryginał i kopia czy tylko przypadkowa analogia?, [w:] Średniowieczna architektura sakralna w Polsce w świetle najnowszych badań, red. T. Janiak, D. Stryniak, Gniezno, s. 89–108.
Google Scholar

Stawecki Edward. 1858. Album Kaliskie ułożone i opisane przez Edwarda Staweckiego. Rysunki S. Barcikowskiego N. S. W. R. Litografja M. Fajansa. Serja I. zawierająca widoki samego miasta Kalisza, Warszawa.
Google Scholar

Trawkowski Stanisław. 1962. Geneza regionu kaliskiego, [w:] Osiemnaście wieków Kalisza. Studia i materiały do dziejów miasta Kalisza i regionu kaliskiego, t. 3, red. A. Gieysztor, K. Dąbrowski, Kalisz, s. 7–51.
Google Scholar

Ulrich-Bochsler Susi. 1996. Kirchengrabungen — wichtiger Fundus für Archäologie und Anthropologie, „Archäologie der Schweiz”, t. 19, s. 162–166.
Google Scholar

Unger Josef. 2002. Pohřební ritus a zacházení s těly zemřelých v českých zemích (s analogiemi i jinde v Evropě) v 1.–16. Století, Panoráma biologické a sociokulturní antropologie, t. 9, red. J. Malina, Brno.
Google Scholar

Uzdowska Teresa. 1956. Kalisz we wczesnym średniowieczu, [w:] K. Dąbrowski, T. Uzdowska, M. Młynarska, Kalisz w starożytności i w średniowieczu, Popularnonaukowa Biblioteka Archeologiczna, nr 1, Warszawa–Wrocław, s. 2–62.
Google Scholar

Wąsowiczówna Teresa. 1960. Kalisz na tle wczesnośredniowiecznej sieci drogowej, [w:] Osiemnaście wieków Kalisza. Studia i materiały do dziejów miasta Kalisza i regionu kaliskiego, t. 1, red. A. Gieysztor, K. Dąbrowski, Kalisz, s. 69–101.
Google Scholar

Wędzki Andrzej. 1977. Kalisz w państwie wczesnopiastowskim i w okresie rozbicia feudalnego, [w:] Dzieje Kalisza, red. W. Rusiński, Poznań, s. 44–62.
Google Scholar

Wołosz Artur. 1997. Cynowe wazoniki ołtarzowe (altarvasen) — próba określenia typologii oraz chronologii obiektów z warsztatów konwisarzy gdańskich, malborskich i toruńskich XVII–XVIII wieku, „Rocznik Olsztyński”, R. 17, s. 379–414.
Google Scholar

Zawodzie. 1895. [w:] Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 14, red. B. Chlebowski, J. Krzywicki, Warszawa, s. 498–499.
Google Scholar

Ziąbka Leszek, Kędzierski Adam. 2016. Wyniki badań archeologicznych prowadzonych podczas prac remontowo-konserwatorskich kościoła św. Wojciecha na Zawodziu, „Rocznik Kaliski”, t. 42, s. 249–263.
Google Scholar

Kościół. 2020. Kościół św. Wojciecha w Kaliszu, https://pl.wikipedia.org/wiki/Kościół_św._Wojciecha_w_Kaliszu (dostęp 28.06.2021).
Google Scholar

Splitt J. A. 2009. Kościół pw. św. Wojciecha na Zawodziu, [w:] Dawny Kalisz. www.kalisz.info, www.kalisz.info/go_swwojciech.php (dostęp 28.06.2021).
Google Scholar