Surowce wczesnośredniowiecznej ceramiki białej z wybranych ośrodków polsko-ruskiego pogranicza

Michał Auch

doi:10.23858/APol70.2025.04

Opublikowane: 2025-12-31

Tom 70 (2025)

Surowce wczesnośredniowiecznej ceramiki białej z wybranych ośrodków polsko-ruskiego pogranicza

Michał Auch

Archeologia Polski

Dział: Studia

https://doi.org/10.23858/APol70.2025.04

Abstrakt

W artykule porównano skład chemiczny mas ceramicznych wczesnośredniowiecznych naczyń białych, pochodzących z trzech ośrodków polsko-ruskiego pogranicza: kompleksów osadniczych w Czermnie nad Huczwą i w Gródku Nadbużnym oraz zespołu rezydencjonalno-sakralnego na Wysokiej Górce w Chełmie. Celem analiz było określenie proweniencji surowców oraz ustalenie miejsc produkcji ceramiki białej odkrytej na tych stanowiskach, a także powiązanie ewentualnych różnic w składzie chemicznym ze stylistyką i morfologią naczyń oraz z ich datowaniem. Na podstawie obserwacji mikroskopowych i uzyskanych wyników ustalono, że surowcem użytym do produkcji większości badanych wyrobów były gliny kaolinitowe, przypuszczalnie ze złóż w okolicach Rawy Ruskiej i Potylicza (w dzisiejszej Ukrainie). Stwierdzono, że od pocz. XI w. do końca XIII w. mogły być one pozyskiwane w różnych miejscach tego samego złoża. Potwierdzono zbieżność cech surowców użytych do wyrobu trzech naczyń nowożytnych z Gródka z częścią analizowanej ceramiki wczesnośredniowiecznej oraz wskazano Chełm jako miejsce produkcji naczynia szkliwionego odkrytego w Czermnie. Ustalono też, że niektóre wyroby z Czermna i Chełma najprawdopodobniej zostały uformowane z glin węglanowych, zawierających znaczną ilość tlenku wapnia, zalegających w pobliżu tych ośrodków.

Słowa kluczowe:

pogranicze polsko-ruskie, Czermno, Chełm, Gródek-Wołyń, ceramika biała, surowce, analizy

Inne teksty tego samego autora

Michał Auch, Wczesnośredniowieczna ceramika szkliwiona z badań na terenie zespołu rezydencjonalno-sakralnego na Wysokiej Górce w Chełmie , Archeologia Polski: Tom 66 (2021)
Michał Auch, Tomasz Dzieńkowski, Irka Hajdas, Anna Hyrchała, Maciej Trzeciecki, Marcin Wołoszyn, Na wschodzie bez zmian? W sprawie chronologii absolutnej ceramiki z obszaru pogranicza polsko-ruskiego. Gródek, stanowisko nr 35 , Archeologia Polski: Tom 68 (2023)

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Auch, M. (2025). Surowce wczesnośredniowiecznej ceramiki białej z wybranych ośrodków polsko-ruskiego pogranicza. Archeologia Polski, 70, 79–115. https://doi.org/10.23858/APol70.2025.04

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Abramowicz A. 1959. Ceramika z Czermna nad Huczwą, „Archeologia Polski”, 4, s. 149-185.
Google Scholar

Auch M. 2004. Wczesnośredniowieczna ceramika szkliwiona z Chełma, woj. lubelskie, „Archeologia Polski”, 49(1-2), s. 49-94.
Google Scholar

Auch M. 2009. Wczesnośredniowieczna ceramika ze Stołpia, [w:] A. Buko (red.), Zespół wieżowy w Stołpiu. Badania 2003-2005, Warszawa, s. 136-163.
Google Scholar

Auch M. 2016. Wczesnośredniowieczne naczynia szkliwione z terenu Małopolski, Warszawa.
Google Scholar

Auch M. 2017. The early medieval settlement complex at Czermno in the light of results from past research (up to 2010). Pottery finds/Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Czermnie w świetle wyników badań dawnych (do 2010). Ceramika naczyniowa, U Źródeł Europy Środkowo-Wschodniej/Frühzeit Ostmitteleuropas, 2(3), Kraków.
Google Scholar

Auch M. 2018. Przemiany w produkcji garncarskiej na terenie kompleksu osadniczego w Czermnie we wczesnym średniowieczu, [w:] T. Nowakiewicz, M. Trzeciecki, D. Błaszczyk (red.), Animos labor nutrit. Studia ofiarowane Profesorowi Andrzejowi Buko, Warszawa, s. 191-206.
Google Scholar

Auch M. 2019. Ceramika z Wysokiej Górki, [w:] A. Buko (red.), Średniowieczny zespół rezydencjonalny na Górze Katedralnej w Chełmie, Warszawa, s. 295-324.
Google Scholar

Auch M. 2021. Wczesnośredniowieczna ceramika szkliwiona z badań na terenie zespołu rezydencjonalno–sakralnego na Wysokiej Górce w Chełmie, „Archeologia Polski”, 57(1-2), s. 183-244, https://doi.org/10.23858/APol66.2021.009
Google Scholar

Auch M., Trzeciecki M. 2021. The early medieval settlement complex at Gródek upon the Bug River in the light of results from past research. Pottery finds/Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Grodku nad Bugiem w świetle wyników badań dawnych. Ceramika naczyniowa, U Źródeł Europy Środkowo-Wschodniej/Frühzeit Ostmitteleuropas, 8, Kraków.
Google Scholar

Bis M. 2014. Późnośredniowieczne i wczesnonowożytne naczynia białe z Solca nad Wisłą, Warszawa.
Google Scholar

Buko A. 1990. Ceramika wczesnopolska. Wprowadzenie do badań, Wrocław.
Google Scholar

Buko A. 2019. Złożone epizody dziejów rezydencji królewskiej na Górze Katedralnej w Chełmie: próba podsumowania wyników badań interdyscyplinarnych, [w:] A. Buko (red.), Średniowieczny zespół rezydencjonalny na Górze Katedralnej w Chełmie, Warszawa, s. 379-396.
Google Scholar

Buko A., Lewandowska M. 1991. Analiza skupień w badaniach wczesnośredniowiecznych surowców garncarskich: przykład ceramiki sandomierskiej, „Sprawozdania Archeologiczne”, 43, s. 309-318.
Google Scholar

Dąbrowski D. 2019. Źródła pisane do dziejów Góry Katedralnej w Chełmie, [w:] A. Buko (red.), Średniowieczny zespół rezydencjonalny na Górze Katedralnej w Chełmie, Warszawa, s. 15-54.
Google Scholar

Dobrowolski R. 1998. Strukturalne uwarunkowania rozwoju współczesnej rzeźby krasowej na międzyrzeczu środkowego Wieprza i Bugu, Lublin.
Google Scholar

Dobrowolski R. 2009. Środowisko przyrodnicze, [w:] A. Buko (red.), Zespół wieżowy w Stołpiu. Badania 2003-2005, Warszawa, s. 15-27.
Google Scholar

Dobrowolski R. 2019. Góra katedralna w Chełmie w świetle wyników badań środowiskowych, [w:] A. Buko (red.), Średniowieczny zespół rezydencjonalny na Górze Katedralnej w Chełmie, Warszawa, s. 55-68.
Google Scholar

Dzieńkowski T. 2019. Chronologia i związki przestrzenne chełmskiej rezydencji, [w:] A. Buko (red.), Średniowieczny zespół rezydencjonalny na Górze Katedralnej w Chełmie, Warszawa, s. 121-128.
Google Scholar

Erdmann W., Kühn H. J., Lüdtke H., Ring E., Wessel W. 1984, Rahmenterminologie zur mittelalterlichen Keramik in Norddeutschland, „Archäologisches Korespondenzblatt”, 14, s. 417-436.
Google Scholar

Florek M., Wołoszyn M. (red.), 2016. The early medieval settlement complex at Czermno in the light of results from past research (up to 2010) Material evidence/Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Czermnie w świetle wyników badań dawnych (do 2010). Podstawy źródłowe, U źródeł Europy Środkowo-Wschodniej/Frühzeit Ostmitteleuropas, 2, Kraków.
Google Scholar

Gajerski S. F. 1960. Materiały do historii ośrodków garncarskich w Potyliczu i okolicy, „Polska Sztuka Ludowa”, 14(1), s. 42-49.
Google Scholar

Gajerski S. F. 1970. Garncarze na terenie Rusi Czerwonej w XVI wieku, „Rocznik Przemyski”, 13-14, s. 31-80.
Google Scholar

Gajerski S. F. 1972. Potylicki ośrodek kaflarski w XVI-XVIII w., „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 20(3), s. 467-485.
Google Scholar

Gajewska M., Kruppé J. 1961. Stan i problematyka badań nad produkcją garncarską w Polsce w XIV i XV w., [w:] Studia z dziejów rzemiosła i przemysłu, 1, Wrocław, s. 17-35.
Google Scholar

Gajewska M., Kruppé J. 1976. Propozycja metody dokumentacji opisowej późnośredniowiecznych i nowożytnych materiałów ceramicznych, „Biuletyn Informacyjny PKZ”, 32, s. 63-73.
Google Scholar

Kajzer L. 1986. Opracowanie zbioru ceramiki naczyniowej z wieży Karnkowskiego z zamku w Raciążku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 34(2), s. 199-222.
Google Scholar

Kruppé J. 1961. Studia nad ceramiką XIV wieku ze Starego Miasta w Warszawie, Wrocław.
Google Scholar

Kunysz A. 1981. Przemyśl w pradziejach i wczesnym średniowieczu, Przemyśl.
Google Scholar

Lüdtke H., Schietzel K. (red.), 2001. Handbuch zur mittelalterlichen Keramik in Nordeuropa, Neumünster.
Google Scholar

Magetti M. 1982. Phase Analysis and its Significance for Technology and Origin, [w:] J.O. Olin, A.D. Franklin (red.), Archaeological Ceramics, Washington D.C., s. 121-133.
Google Scholar

Marek T. 1989. Analiza skupień w badaniach empirycznych. Metody SAHN, Warszawa.
Google Scholar

McCarthy M.R., Brooks C.M. 1988. Medieval Pottery in Britain AD 900-1600, Leicester. Musianowicz K. 1969. Drohiczyn we wczesnym średniowieczu, „Materiały Wczesnośredniowieczne”, 6, s. 7-236.
Google Scholar

Norton F. H. 1948. Fundamental study of clay 8. A new theory for the plasticity of clay-water masses, “Journal of the American Ceramic Society”, 31(8), s. 236-240.
Google Scholar

Oniszczuk-Rakowska Agnieszka. 2002. Ceramika nowożytna z latryn przy ulicy Szklary 2-5 w Gdańsku, [w:] A. Gołembnik (red.), Dominikańskie Centrum św. Jacka w Gdańsku, Badania Archeologiczne 2, Światowit. Supplement Series P: Prehistory and Middle Ages, 9, s. 207-272.
Google Scholar

Oniszczuk Agnieszka. 2013. Życie odbite w naczyniu. Konsumpcja luksusowa i codzienna w Gdańsku w XVII - XIX wieku na podstawie naczyń ceramicznych z terenu Centrum Dominikańskiego i kwartału Długi Targ - Powroźnicza, t. 1, Warszawa.
Google Scholar

Rębkowski M. 1995. Średniowieczna ceramika miasta lokacyjnego w Kołobrzegu, Kołobrzeg.
Google Scholar

Rice P.M. 1987. Pottery Analysis. A sourcebook, Chicago-London.
Google Scholar

Rodzińska-Chorąży T. 2019. Interpretacja form i funkcji obiektów architektonicznych w świetle materiału porównawczego, [w:] A. Buko (red.), Średniowieczny zespół rezydencjonalny na Górze Katedralnej w Chełmie, Warszawa, s. 195-224.
Google Scholar

Trzeciecki M. 2016. Ceramika płocka między XI a XIX wiekiem. Studium archeologiczne, Warszawa.
Google Scholar

Urbaniak W. 2000. Zbiór nowożytnej ceramiki naczyniowej z podwórza przy ul. Jezuickiej 5 w Lublinie, „Archeologia Polski Środkowowschodniej”, 5, s. 215-229.
Google Scholar

Wołoszyn M. (red.), 2018. The early medieval settlement complex at Gródek upon the Bug River in the light of results from past research (1952-1955). Material evidence/Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Gródku nad Bugiem w świetle wyników badań dawnych (1952-1955). Podstawy źródłowe, U Źródeł Europy Środkowo-Wschodniej/Frühzeit Ostmitteleuropas, 4, Kraków.
Google Scholar