Surowce wczesnośredniowiecznej ceramiki białej z wybranych ośrodków polsko-ruskiego pogranicza

Michał Auch

doi:10.23858/APol70.2025.04

Published: 2025-12-31

Vol. 70 (2025)

Raw materials used for early medieval whiteware from selected centres on the Polish-Rus’ borderland

Michał Auch

Archeologia Polski

Section: Studies

https://doi.org/10.23858/APol70.2025.04

Abstract

To determine the clay sources and the place of production of early medieval whiteware, the author analysed the chemical composition of the ceramic masses from a sample of vessels originating from three sites in the Polish-Rus’ borderland: a settlement complex in Czermno-on-the-Huczwa River, the site in Gródek-on-the-Bug River, and the Wysoka Górka residential and religious complex in Chełm. They also aimed to establish whether differences in chemical composition were reflected in the style and morphology of the vessels and their dating. Microscopic observations and analytical results identified the material as kaolinitic clay in most cases, presumably originating from deposits in the vicinity of Rawa Ruska and Potelych (now Ukraine). It was found that over the ages—the ware was produced from the beginning of the 11th century to the end of the 13th the clay was apparently sourced from various locations within the same deposit. The analysis confirmed a similarity between the clay used for some early medieval ceramics and that found in three 17th–18th century vessels from Gródek. Furthermore, it was established that the glazed vessel discovered in Czermno had been produced in Chełm. It was also found that carbonate clays containing significant amounts of calcium oxide, sources of which are found in the vicinity of Czermno and Chełm, had most likely been used to produce some of the vessels from these locations.

Keywords:

Polish-Rus’ borderland, Czermno, Chełm, Gródek-Volhynia, whiteware, sources, chemical analysis

Most read articles by the same author(s)

Michał Auch, Early medieval glazed ceramics from the excavation of the residential and religious complex at the Wysoka Górka site in Chełm , Archeologia Polski: Vol. 66 (2021)
Michał Auch, Tomasz Dzieńkowski, Irka Hajdas, Anna Hyrchała, Maciej Trzeciecki, Marcin Wołoszyn, All quiet on the eastern front? On the absolute chronology of pottery from the Polish-Ruthenian borderland. Gródek, site 35 , Archeologia Polski: Vol. 68 (2023)

Download files

PDF (Język Polski)

Citation rules

Auch, M. (2025). Raw materials used for early medieval whiteware from selected centres on the Polish-Rus’ borderland. Archeologia Polski, 70, 79–115. https://doi.org/10.23858/APol70.2025.04

Cited by / Share

Licence

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.

References

Abramowicz A. 1959. Ceramika z Czermna nad Huczwą, „Archeologia Polski”, 4, s. 149-185.
Google Scholar

Auch M. 2004. Wczesnośredniowieczna ceramika szkliwiona z Chełma, woj. lubelskie, „Archeologia Polski”, 49(1-2), s. 49-94.
Google Scholar

Auch M. 2009. Wczesnośredniowieczna ceramika ze Stołpia, [w:] A. Buko (red.), Zespół wieżowy w Stołpiu. Badania 2003-2005, Warszawa, s. 136-163.
Google Scholar

Auch M. 2016. Wczesnośredniowieczne naczynia szkliwione z terenu Małopolski, Warszawa.
Google Scholar

Auch M. 2017. The early medieval settlement complex at Czermno in the light of results from past research (up to 2010). Pottery finds/Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Czermnie w świetle wyników badań dawnych (do 2010). Ceramika naczyniowa, U Źródeł Europy Środkowo-Wschodniej/Frühzeit Ostmitteleuropas, 2(3), Kraków.
Google Scholar

Auch M. 2018. Przemiany w produkcji garncarskiej na terenie kompleksu osadniczego w Czermnie we wczesnym średniowieczu, [w:] T. Nowakiewicz, M. Trzeciecki, D. Błaszczyk (red.), Animos labor nutrit. Studia ofiarowane Profesorowi Andrzejowi Buko, Warszawa, s. 191-206.
Google Scholar

Auch M. 2019. Ceramika z Wysokiej Górki, [w:] A. Buko (red.), Średniowieczny zespół rezydencjonalny na Górze Katedralnej w Chełmie, Warszawa, s. 295-324.
Google Scholar

Auch M. 2021. Wczesnośredniowieczna ceramika szkliwiona z badań na terenie zespołu rezydencjonalno–sakralnego na Wysokiej Górce w Chełmie, „Archeologia Polski”, 57(1-2), s. 183-244, https://doi.org/10.23858/APol66.2021.009
Google Scholar

Auch M., Trzeciecki M. 2021. The early medieval settlement complex at Gródek upon the Bug River in the light of results from past research. Pottery finds/Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Grodku nad Bugiem w świetle wyników badań dawnych. Ceramika naczyniowa, U Źródeł Europy Środkowo-Wschodniej/Frühzeit Ostmitteleuropas, 8, Kraków.
Google Scholar

Bis M. 2014. Późnośredniowieczne i wczesnonowożytne naczynia białe z Solca nad Wisłą, Warszawa.
Google Scholar

Buko A. 1990. Ceramika wczesnopolska. Wprowadzenie do badań, Wrocław.
Google Scholar

Buko A. 2019. Złożone epizody dziejów rezydencji królewskiej na Górze Katedralnej w Chełmie: próba podsumowania wyników badań interdyscyplinarnych, [w:] A. Buko (red.), Średniowieczny zespół rezydencjonalny na Górze Katedralnej w Chełmie, Warszawa, s. 379-396.
Google Scholar

Buko A., Lewandowska M. 1991. Analiza skupień w badaniach wczesnośredniowiecznych surowców garncarskich: przykład ceramiki sandomierskiej, „Sprawozdania Archeologiczne”, 43, s. 309-318.
Google Scholar

Dąbrowski D. 2019. Źródła pisane do dziejów Góry Katedralnej w Chełmie, [w:] A. Buko (red.), Średniowieczny zespół rezydencjonalny na Górze Katedralnej w Chełmie, Warszawa, s. 15-54.
Google Scholar

Dobrowolski R. 1998. Strukturalne uwarunkowania rozwoju współczesnej rzeźby krasowej na międzyrzeczu środkowego Wieprza i Bugu, Lublin.
Google Scholar

Dobrowolski R. 2009. Środowisko przyrodnicze, [w:] A. Buko (red.), Zespół wieżowy w Stołpiu. Badania 2003-2005, Warszawa, s. 15-27.
Google Scholar

Dobrowolski R. 2019. Góra katedralna w Chełmie w świetle wyników badań środowiskowych, [w:] A. Buko (red.), Średniowieczny zespół rezydencjonalny na Górze Katedralnej w Chełmie, Warszawa, s. 55-68.
Google Scholar

Dzieńkowski T. 2019. Chronologia i związki przestrzenne chełmskiej rezydencji, [w:] A. Buko (red.), Średniowieczny zespół rezydencjonalny na Górze Katedralnej w Chełmie, Warszawa, s. 121-128.
Google Scholar

Erdmann W., Kühn H. J., Lüdtke H., Ring E., Wessel W. 1984, Rahmenterminologie zur mittelalterlichen Keramik in Norddeutschland, „Archäologisches Korespondenzblatt”, 14, s. 417-436.
Google Scholar

Florek M., Wołoszyn M. (red.), 2016. The early medieval settlement complex at Czermno in the light of results from past research (up to 2010) Material evidence/Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Czermnie w świetle wyników badań dawnych (do 2010). Podstawy źródłowe, U źródeł Europy Środkowo-Wschodniej/Frühzeit Ostmitteleuropas, 2, Kraków.
Google Scholar

Gajerski S. F. 1960. Materiały do historii ośrodków garncarskich w Potyliczu i okolicy, „Polska Sztuka Ludowa”, 14(1), s. 42-49.
Google Scholar

Gajerski S. F. 1970. Garncarze na terenie Rusi Czerwonej w XVI wieku, „Rocznik Przemyski”, 13-14, s. 31-80.
Google Scholar

Gajerski S. F. 1972. Potylicki ośrodek kaflarski w XVI-XVIII w., „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 20(3), s. 467-485.
Google Scholar

Gajewska M., Kruppé J. 1961. Stan i problematyka badań nad produkcją garncarską w Polsce w XIV i XV w., [w:] Studia z dziejów rzemiosła i przemysłu, 1, Wrocław, s. 17-35.
Google Scholar

Gajewska M., Kruppé J. 1976. Propozycja metody dokumentacji opisowej późnośredniowiecznych i nowożytnych materiałów ceramicznych, „Biuletyn Informacyjny PKZ”, 32, s. 63-73.
Google Scholar

Kajzer L. 1986. Opracowanie zbioru ceramiki naczyniowej z wieży Karnkowskiego z zamku w Raciążku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej”, 34(2), s. 199-222.
Google Scholar

Kruppé J. 1961. Studia nad ceramiką XIV wieku ze Starego Miasta w Warszawie, Wrocław.
Google Scholar

Kunysz A. 1981. Przemyśl w pradziejach i wczesnym średniowieczu, Przemyśl.
Google Scholar

Lüdtke H., Schietzel K. (red.), 2001. Handbuch zur mittelalterlichen Keramik in Nordeuropa, Neumünster.
Google Scholar

Magetti M. 1982. Phase Analysis and its Significance for Technology and Origin, [w:] J.O. Olin, A.D. Franklin (red.), Archaeological Ceramics, Washington D.C., s. 121-133.
Google Scholar

Marek T. 1989. Analiza skupień w badaniach empirycznych. Metody SAHN, Warszawa.
Google Scholar

McCarthy M.R., Brooks C.M. 1988. Medieval Pottery in Britain AD 900-1600, Leicester. Musianowicz K. 1969. Drohiczyn we wczesnym średniowieczu, „Materiały Wczesnośredniowieczne”, 6, s. 7-236.
Google Scholar

Norton F. H. 1948. Fundamental study of clay 8. A new theory for the plasticity of clay-water masses, “Journal of the American Ceramic Society”, 31(8), s. 236-240.
Google Scholar

Oniszczuk-Rakowska Agnieszka. 2002. Ceramika nowożytna z latryn przy ulicy Szklary 2-5 w Gdańsku, [w:] A. Gołembnik (red.), Dominikańskie Centrum św. Jacka w Gdańsku, Badania Archeologiczne 2, Światowit. Supplement Series P: Prehistory and Middle Ages, 9, s. 207-272.
Google Scholar

Oniszczuk Agnieszka. 2013. Życie odbite w naczyniu. Konsumpcja luksusowa i codzienna w Gdańsku w XVII - XIX wieku na podstawie naczyń ceramicznych z terenu Centrum Dominikańskiego i kwartału Długi Targ - Powroźnicza, t. 1, Warszawa.
Google Scholar

Rębkowski M. 1995. Średniowieczna ceramika miasta lokacyjnego w Kołobrzegu, Kołobrzeg.
Google Scholar

Rice P.M. 1987. Pottery Analysis. A sourcebook, Chicago-London.
Google Scholar

Rodzińska-Chorąży T. 2019. Interpretacja form i funkcji obiektów architektonicznych w świetle materiału porównawczego, [w:] A. Buko (red.), Średniowieczny zespół rezydencjonalny na Górze Katedralnej w Chełmie, Warszawa, s. 195-224.
Google Scholar

Trzeciecki M. 2016. Ceramika płocka między XI a XIX wiekiem. Studium archeologiczne, Warszawa.
Google Scholar

Urbaniak W. 2000. Zbiór nowożytnej ceramiki naczyniowej z podwórza przy ul. Jezuickiej 5 w Lublinie, „Archeologia Polski Środkowowschodniej”, 5, s. 215-229.
Google Scholar

Wołoszyn M. (red.), 2018. The early medieval settlement complex at Gródek upon the Bug River in the light of results from past research (1952-1955). Material evidence/Wczesnośredniowieczny zespół osadniczy w Gródku nad Bugiem w świetle wyników badań dawnych (1952-1955). Podstawy źródłowe, U Źródeł Europy Środkowo-Wschodniej/Frühzeit Ostmitteleuropas, 4, Kraków.
Google Scholar