Rozważania nad koncepcją "przemysłu świderskiego" z perspektywy paleolitycznych inwentarzy krzemiennych z kolekcji Ludwika Sawickiego ze stanowiska Świdry Wielkie I

Katarzyna Kerneder-Gubała; Tomasz Boroń

doi:10.23858/APol70.2025.08

Opublikowane: 2025-12-31

Tom 70 (2025)

Rozważania nad koncepcją "przemysłu świderskiego" z perspektywy paleolitycznych inwentarzy krzemiennych z kolekcji Ludwika Sawickiego ze stanowiska Świdry Wielkie I

Katarzyna Kerneder-Gubała , Tomasz Boroń

Archeologia Polski

Dział: Dyskusje i polemiki

https://doi.org/10.23858/APol70.2025.08

Abstrakt

Stanowisko eponimiczne kultury świderskiej – Świdry Wielkie I było badane na początku XX w. przez Stefana Krukowskiego oraz Ludwika Sawickiego. W wyniku tych prac pozyskano liczne materiały krzemienne, będące podstawą do wydzielenia „przemysłu świderskiego”, który stanowił bazę dla wyróżnienia kultury świderskiej i „cyklu mazowszańskiego”. Zabytki pochodzące z badań L. Sawickiego znajdują się w kolekcji Instytutu Archeologii i Etnologii PAN w Warszawie. Celem artykułu jest zestawienie informacji prezentowanych w publikacjach przez obu badaczy z wnioskami z przeprowadzonej obecnie analizy tych materiałów. Nowe spojrzenie na ten archiwalny zbiór pozwoliło na ocenę znalezisk w kontekście wytwórczości krzemieniarskiej prowadzonej na tym terenie w pradziejach, a stanowiącej podstawę do wydzielenia tytułowego „przemysłu”.

Słowa kluczowe:

kultura świderska, Ludwik Sawicki, późny paleolit, krzemień czekoladowy, Świdry Wielkie I, Stefan Krukowski, krzemieniarstwo

Inne teksty tego samego autora

Hanna Kowalewska-Marszałek, Halina Królik, Maria Dekówna, Katarzyna Kerneder-Gubała, Dagmara H. Werra, Jacek Kabaciński, Małgorzata Winiarska-Kabacińska, Iwona Sobkowiak-Tabaka, Wojciech Borkowski, Elżbieta Ciepielewska, Dominik Płaza, Dr hab. Zofia Antonina Sulgostowska, prof. IAE PAN (13.06.1944–12.02.2023) , Archeologia Polski: Tom 68 (2023)
Katarzyna Kerneder-Gubała, Iwona Sobkowiak-Tabaka, Rozwój społeczności Federmesser na Nizinie Środkowoeuropejskiej , Archeologia Polski: Tom 65 (2020)
Katarzyna Kerneder-Gubała, Nazarij Buławka, Sylwia Buławka, Michał Szubski, Gis w badaniach powierzchniowych stanowisk górniczych na przykładzie kopalni krzemienia czekoladowego w Orońsku (gm. Orońsko, pow. szydłowiecki, woj. mazowieckie) , Archeologia Polski: Tom 62 (2017)
Tomasz Boroń, Małgorzata Winiarska-Kabacińska, Analiza wyposażenia grobowego w kulturze ceramiki sznurowej na przykładzie pochówku szkieletowego z Nieborowej na Polesiu Lubelskim , Archeologia Polski: Tom 59 Nr 1-2 (2014)
Katarzyna Kerneder-Gubała, Hanna Kowalewska-Marszałek, Bibliografia prac dr hab. Zofii Sulgostowskiej, prof. IAE PAN, za lata 2014–2019. , Archeologia Polski: Tom 68 (2023)
Tomasz Boroń, Małgorzata Winiarska-Kabacińska, Anna Sołodko, Rydno VI/60. Wyspecjalizowane obozowisko społeczności mezolitycznej kultury janisławickiej , Archeologia Polski: Tom 63 (2018)
Tomasz Boroń, Małgorzata Winiarska-Kabacińska, Anna Sołodko, Rydno IV/47. Organizacja przestrzenna obozowisk w krzemienicy kultury janisławickiej w świetle badań funkcjonalnych, składanek oraz planigrafii znalezisk archeologicznych , Archeologia Polski: Tom 64 (2019)
Katarzyna Kerneder-Gubała, Donkalnio ir Spigino mezolito – neolito kapinynai. Seniausi laidojimo paminklai Lietuvoje, Adomas Butrimas Wilno 2012 : [recenzja] , Archeologia Polski: Tom 59 Nr 1-2 (2014)
Tomasz Boroń, Małgorzata Winiarska - Kabacińska, Wieliszew, powiat legionowski, stanowiska III, VIb; wykopy XVI, XVIIc: przyczynek do rozważań nad wytwórczością krzemienną schyłkowego mezolitu (przemysł kokrowski) , Archeologia Polski: Tom 61 (2016)
Katarzyna Kerneder-Gubała, Spotkanie naukowe „Rydno – miejsca i ludzie”. Jubileusz mgr Haliny Królik , Archeologia Polski: Tom 61 (2016)

1 2 > >>

Pobierz pliki

PDF

Zasady cytowania

Kerneder-Gubała, K., & Boroń, T. (2025). Rozważania nad koncepcją "przemysłu świderskiego" z perspektywy paleolitycznych inwentarzy krzemiennych z kolekcji Ludwika Sawickiego ze stanowiska Świdry Wielkie I. Archeologia Polski, 70, 187–210. https://doi.org/10.23858/APol70.2025.08

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

Barton R.N.E., Jacobi R.M., Stapert D., Street M.J. 2003. The Late-glacial reoccupation of the British Isles and the Creswellian, „Journal of Quaternary Studies”, 18(7), s. 631–643, https://doi.org/10.1002/jqs.772
Google Scholar

Bobrowski P., Sobkowiak-Tabaka I. 2018. Exploitation and processing of Cretaceous erratic flint on the Polish Lowland. A case study of sites in the vicinity of Gorzów Wielkopolski, [w:] D.H. Werra,M. Woźny (red.), Between history and archaeology: Papers in honour of Jacek Lech, Summertown-Oxford, s. 103–113, https://doi.org/10.2307/j.ctvndv6qh.14
Google Scholar

Burdukiewicz J.M. 1989. Le hambourgien: Origine, évolution dans un context stratigraphique, paléoclimatique et paléogeographique, „L’Anthropologie”, 93(1), s. 189–218.
Google Scholar

Burdukiewicz J.M. 2011. Late Glacial hunter-gatherer reactions to the Younger Dryas cooling event in the southern and eastern Baltic regions of Europe, „Quaternary International”, 242(2), s. 302–312, https://doi.org/10.1016/j.quaint.2011.02.013
Google Scholar

Clark J.G.D. 1936. The Mesolithic settlement of Northern Europe, Cambridge.
Google Scholar

Cyrek K. 1996. Osadnictwo schyłkowopaleolityczne w Zakolu Załęczańskim doliny Warty, Łódź.
Google Scholar

Dagnan-Ginter A. 1980. Pl 17 Wołowice, Wojw. Kraków, [w:] G. Weisgerber, J. Weiner, R. Slotta (red.), 5000 Jahre Feuersteinbergbau. Die Suche nach dem Stahl der Steinzeit, Bohum, s. 622–624.
Google Scholar

Fiedorczuk J. 1992. Późnopaleolityczne zespoły krzemienne ze stanowiska Rydno IV/57 w świetle metody składanek, „Przegląd Archeologiczny”, 39, s. 13–65.
Google Scholar

Fiedorczuk J. 1997. Processing workshops and habitation sites of the Final Palaeolithic Mazovian Complex. A view from the perspective of flint artefacts refitting, [w:] R. Schild, Z. Sulgostowska (red.), Man and flint. Proceedings of the VII International Flint Symposium, Warszawa, s. 201–208.
Google Scholar

Fiedorczuk J. 2006. Final Paleolithic camp organization as seen from the perspective of lithic refitting, Warszawa.
Google Scholar

Galiński T. 1999. Stanowisko późnopaleolityczne w Kocierzy, „Materiały Zachodniopomorskie”, 45, s. 7–65.
Google Scholar

Ginter B. 1969. Trzebca, pow. Pajęczno. Stanowisko 1, [w:] Informator Archeologiczny. Badania 1968 r., Warszawa, s. 28–29.
Google Scholar

Ginter B. 1973. Zabrze-Mikulczyce (An Upper Palaeolithic Flint Workshop), „Recherches Archéologiques”, 1972, s. 7–9.
Google Scholar

Ginter B. 1974. Wydobywanie, przetwórstwo i dystrybucja surowców i wyrobów krzemiennych w schyłkowym paleolicie północnej części Europy Środkowej, „Przegląd Archeologiczny”, 22, s. 5–122.
Google Scholar

Ginter B. 1999. Świderian flint mines and workshops at Gojść on the upper Warta River, [w:] S.K. Kozłowski, J. Gurba, L.L. Zaliznyak (red.), Tanged Points Cultures in Europe, „Lubelskie Materiały Archeologiczne”, 13, Lublin, s. 164–168.
Google Scholar

Grużdź W. 2018. An examination of theories on lithic reduction methods in Swiderian technology, [w:] J. Apel, H. Glorstad, H. Knutsson, K. Knutsson (red.), The technology of early settlement in Northern Europe, Sheffield, s. 47–62.
Google Scholar

Grużdź W., Pyżewicz K., Migal W., Przeździecki M. 2012. Multi-aspect analysis of flint materials from Suchodółka, site 3, the Świętokrzyskie Voivodeship, „Światowit”, 9(50), s. 245–258.
Google Scholar

Kabaciński J. 2016. The first hunters of the Lowland, [w:] J. Kabaciński (red.), The past societies. 1: 500,000–5,500 BC, Warszawa, s. 153–170.
Google Scholar

Kerneder-Gubała K. 2019. In search of the chocolate flint mine in Orońsko (PL1, Southern Poland): New data for analysis of exploitation and use of flint in north-western part of its outcrops, „Anthropologica et Praehistorica”, 128(2017), s. 199–208.
Google Scholar

Kobusiewicz M. 1997. Sources of flint on the West Polish Plain, [w:] R. Schild, Z. Sulgostowska (red.), Man and flint. Proceedings of the VII International Flint Symposium, Warszawa, s. 83–89.
Google Scholar

Kobusiewicz M. 1999. Ludy zbieracko-łowieckie północno-zachodniej Polski, Poznań.
Google Scholar

Kozłowski J.K. 2004. Wielka historia świata, 1: Świat przed „rewolucją” neolityczną, Kraków.
Google Scholar

Kozłowski L. 1923. Epoka kamienia na wydmach wschodniej części Wyżyny Małopolskiej, Warszawa.
Google Scholar

Kozłowski L. 1936. Die epipaläolitischen Kulturen in Świdry und Chwalibogowice, „Praehistorische Zeitschrift”, 27, s. 252–257.
Google Scholar

Kozłowski S.K. 1999. The Tanged Point Complex, [w:] S.K. Kozłowski (red.), Tanged Points Cultures in Europe, Warszawa, s. 28–35.
Google Scholar

Kozłowski S.K. 2007. Stefan Krukowski. Narodziny giganta, Studia nad Gospodarką Surowcami Krzemiennymi w Pradziejach, 6, Warszawa.
Google Scholar

Kozłowski S.K. 2008. Legenda Orońska, [w:] W. Borkowski, J. Libera, B. Sałacińska, S. Sałaciński (red.), Krzemień czekoladowy w pradziejach, Studia nad Gospodarką Surowcami Krzemiennymi w Pradziejach, 7, Warszawa–Lublin, s. 25–31.
Google Scholar

Krukowski S. 1921. Sprawozdanie z działalności Państwowego Urzędu Konserwatorskiego na Okręg Warszawski Południowy, „Wiadomości Archeologiczne”, 6, s. 156–167.
Google Scholar

Krukowski S. 1927. Inwentarze krzemienne paleolityczne w zbiorze Z. Glogera – M. Federowskiego w Muzeum Archeologicznym PAU, „Sprawozdania z czynności i posiedzeń Polskiej Akademii Umiejętności”, 31(5), s. 10–11.
Google Scholar

Krukowski S. 1939–1948. Paleolit, [w:] Encyklopedia polska PAU: Prehistoria ziem polskich, 4(1), Kraków, s. 1–117.
Google Scholar

Migal W. 2007. On preferential points of the Final Palaeolithic in the Central European Lowland, [w:] M. Kobusiewicz, J. Kabaciński (red.), Studies in the Final Palaeolithic settlement of the Great European Plain, Poznań, s. 185–200.
Google Scholar

Osipowicz G., Kerneder-Gubała K., Bosiak M., Makowiecki D., Orłowska J. 2019. The oldest osseous mining tools in Europe? New discoveries from the chocolate flint mine in Orońsko, site 2 (southern Poland), „Quaternary International”, 512, s. 82–98, https://doi.org/10.1016/j.quaint.2019.02.005
Google Scholar

Przeździecki M. 2021. Obozowisko łowieckie ludności kultury świderskiej na stanowisku Sulejówek 4, pow. miński, woj. mazowieckie, „Folia Praehistorica Posnaniensia”, 26, s. 399–422, https://doi.org/10.14746/fpp.2021.26.15
Google Scholar

Pyżewicz K., Serwatka K., Stefański D. 2017. Spatial, functional and comparative analysis of a Late Palaeolithic Swiderian culture settlement at Kraków-Bieżanów site 15, „Acta Archaeologica Lodziensia”, 63, s. 7–27, https://doi.org/10.26485/AAL/2017/63/1
Google Scholar

Rydlewski J. 1989. Pienińskie złoża radiolarytu i ich eksploatacja w epoce kamienia i wczesnej epoce.
Google Scholar

Sawicki L. 1922. Przyczynek do znajomości techniki obróbki krzemienia, „Wiadomości Archeologiczne”, 7, s. 58–77.
Google Scholar

Sawicki L. 1923. Uwagi o stanowisku wydmowem „Gorki“ w Świdrach Wielkich. „Wiadomości Archeologiczne”, 8, s. 49–53.
Google Scholar

Sawicki L. 1930. Wiek przemysłu świderskiego w świetle geomorfologii podwarszawskiego odcinka pradoliny Wisły, [w:] J. Kostrzewski (red.), Księga Pamiątkowa ku czci prof. Wł. Demetrykiewicza, Poznań, s. 9–51.
Google Scholar

Sawicki L. 1935. Przemysł świderski i stanowiska wydmowe Świdry Wielkie, „Przegląd Archeologiczny”, 5, s. 1–23.
Google Scholar

Sawicki L. 1960. Skład wyrobów makrolitycznych przemysłu świderskiego stanowiska wydmowego Świdry Wielkie I, „Światowit”, 23, s. 161–188.
Google Scholar

Schild R. 1975. Późny paleolit, [w:] W. Chmielewski, W. Hensel (red.), Prahistoria ziem polskich. T. I: Paleolit, Wrocław, s. 159–338.
Google Scholar

Schild R. 1976. Flint mining and trade in Polish prehistory as seen from the perspective of the chocolate flint of central Poland. A second approach, „Acta Archeologica Carpathica”, 16, s. 147–177.
Google Scholar

Schild R. 2001. The reasons why it is likely that the early Mesolithic population in Poland was not aboriginal, [w:] B. Ginter (red.), Problems of the Stone Age in the Old World. Jubilee book dedicated to Professor Janusz K. Kozłowski, Kraków, s. 229–233.
Google Scholar

Schild R. (red.), 2014. Całowanie. A Final Paleolithic and Early Mesolithic site on an island in the ancient Vistula Channel, Vetera et nova. Opracowanie źródeł archeologicznych z zasobów IAE PAN nowymi metodami badawczymi, 2, Warszawa.
Google Scholar

Schild R., Królik H., Tomaszewski A.J., Ciepielewska E. 2011. Rydno. A Stone Age red ochre quarry and socioeconomic center. A century of research, Warszawa.
Google Scholar

Sobkowiak-Tabaka I. 2011. Społeczności późnego paleolitu w dorzeczu Odry, Poznań.
Google Scholar

Sobkowiak-Tabaka I. 2016. Hunter-gatherers in the Allerød forests, [w:] Kabaciński J. (red.), The past societies. 1: 500,000–5,500 BC, Warszawa, s. 171–198.
Google Scholar

Sobkowiak-Tabaka I., Winkler K. 2017. The Ahrensburgian and the Swiderian in the area around the middle Oder River: reflections on similarities and differences, „Quartär”, 64, s. 217–240, https://doi.org/10.7485/QU64_10
Google Scholar

Sulgostowska Z. 1989. Prehistoria międzyrzecza Wisły, Niemna i Dniestru u schyłku plejstocenu, Warszawa.
Google Scholar

Sulgostowska Z. 2005. Kontakty społeczności późnopaleolitycznych i mezolitycznych między Odrą, Dźwiną i Górnym Dniestrem, Warszawa.
Google Scholar

Sulgostowska Z. 2008. Szczególna pozycja krzemienia czekoladowego wśród społeczności między Odrą, Dźwiną i Dniestrem u schyłku paleolitu i w późnym mezolicie, [w:] W. Borkowski, J. Libera, B. Sałacińska, S. Sałaciński (red.), Krzemień czekoladowy w pradziejach, Studia nad Gospodarką Surowcami Krzemiennymi w Pradziejach, 4, Warszawa-Lublin, s. 151–170.
Google Scholar

Szymczak K. 1992. Północno-wschodnia prowincja surowcowa kultury świderskiej, Łódź.
Google Scholar

Talar A. 1968. Paleolit schyłkowy w południowo-wschodniej Małopolsce, „Rocznik Muzeów Województwa Rzeszowskiego”, 1, s. 7–32.
Google Scholar

Taute W. 1968. Die Stielspitzen Gruppen in nördlichen Mitteleuropa. Ein Beitrag zur Kenntnis der späten Altsteinzeit, Köln–Graz.
Google Scholar

Tomaszewski A.J. 2002. Świeciech, liściaki, świderien i inne, [w:] B. Matraszek, S. Sałaciński (red.), Krzemień świeciechowski w pradziejach, Studia nad Gospodarką Surowcami Krzemiennymi w Pradziejach, 4, Warszawa, s. 51–69.
Google Scholar

Werra D.H., Kerneder-Gubała K. 2021. Chocolate flint mining from Final Palaeolithic up to Early Iron Age – a review, [w:] F. Bostyn, F. Giligny, P. Topping (red.), From mine to user: Production and procurement systems of siliceous rocks in the European Neolithic and Bronze Age. Proceedings of the XVIII UISPP World Congress (4–9 June 2018, Paris, France). Session XXXIII-1&2,10, Oxford, s. 42–56.
Google Scholar