Realizacje idei „miasta-ogrodu” w międzywojennej Polsce na przykładzie Podkowy Leśnej oraz Kolonii Letniej Żarki

Słowa kluczowe: miasto-ogród, Ebenezer Howard, parcelacja, II Rzeczpospolita, Karol Raczyński, Żarki, Podkowa Leśna

Abstrakt

W artykule przedstawiono dwie międzywojenne parcelacje realizowane w oparciu o koncepcję „miasta-ogrodu”, w wyniku których powstały podwarszawska Podkowa Leśna oraz położona w ówczesnym województwie kieleckim, Kolonia Letnia Żarki. W części wprowadzającej przybliżono ideę Ebenezera Howarda, która stała się ważnym punktem odniesienia dla omówienia tych realizacji. Przedmiotem analizy były następujące kwestie: okoliczności towarzyszące powstawaniu miejscowości, rozwiązania formalno – prawno – organizacyjne przyjęte w fazie realizacji projektów, planowany kształt przestrzenny osad, tempo sprzedaży działek i zasiedlania miejscowości, stopień infrastrukturalnego zaawansowania do wybuchu drugiej wojny światowej, oraz skala ujawnionej aktywności ich mieszkańców. W zakończeniu wskazano podobieństwa i różnice rozpatrywanych realizacji „miast-ogrodów”, a także sformułowano ogólniejsze wnioski odnośnie do możliwości, szans i wyzwań wdrażania takich projektów w międzywojennej Polsce. Podkreślono, iż zdecydowana większość z nich, z powodu niesprzyjających uwarunkowań ekonomicznych, nieodpowiedzialnego podejścia parcelujących, oraz spekulacji ziemią skazana była na niepowodzenie. Na tym tle pozytywnie wyróżniały się dwa analizowane przedsięwzięcia. Podkowa Leśna zawdzięczała utrzymanie swojego charakteru głównie dzięki inwestycjom poczynionym w pierwszych latach (realizowanym przez spółkę „Miasto-Ogród”), zaś Kolonia dzięki stałemu zaangażowaniu i inicjatywie Karola Raczyńskiego, właściciela parcelowanego majątku. W każdym z „miast-ogrodów” doszło do ukonstytuowania się stowarzyszenia mieszkańców, które przejawiały troskę o dalszy, zgodny z planistyczną wizją, rozwój swoich miejscowości.

Pobrania

Dane pobrania nie są jeszcze dostepne

Bibliografia

AP Częstochowa [Archiwum Państwowe w Częstochowie], AGŻ [Akta gminy Żarki, 125], sygn. 248.

ASRM [Archiwum Sądu Rejonowego w Myszkowie], KW [księga wieczysta] Żarki 32.

AP Katowice [Archiwum Państwowe w Katowicach], SPZ [Starostwo Powiatowe w Zawierciu], sygn. 1196.

AP Kielce [Archiwum Państwowe w Kielcach], OUZ [Okręgowy Urząd Ziemski], sygn. 4317, 2286.

AP Kielce [Archiwum Państwowe w Kielcach], UW [Urząd Wojewódzki Kielecki I], OBiPP [Oddział Bezpieczeństwa i Porządku Publicznego — Referat Stowarzyszeń], sygn. 3777.

Muzeum [Muzeum Regionalne im. Zygmunta Krasińskiego w Złotym Potoku], Kopiał [Kopiał Głównego Zarządu Dóbr w Złotym Potoku]. 1930–1933 [za lata 1930–1933]; 1933–1934 [za lata 1933–1934].

Muzeum [Muzeum Regionalne im. Zygmunta Krasińskiego w Złotym Potoku], Księga Główna Rachunkowa [KGR]. 1932–1933 [za lata 1932–1933].

Begg Paul. 2010. Kuba Rozpruwacz. Historia kompletna, Warszawa.

Czyżewski Adam. 2001. Trzewia Lewiatana. Antropologiczna interpretacja utopii miasta-ogrodu, Kraków.

Czyżewski Adam. 2009. Trzewia Lewiatana. Miasta-ogrody i narodziny przedmieścia kulturalnego, Kraków.

Davies Norman. 2004. Europa. Rozprawa historyka z historią, Kraków.

Grzeszczuk-Brendel Hanna. 2012. Miasto do mieszkania. Zagadnienia reformy mieszkaniowej na przełomie XIX i XX wieku i jej wprowadzanie w Poznaniu w pierwszej połowie XX wieku, Poznań.

Leśniak-Rychlak Dorota. 2015. Nigdy nie należy być zbytnim optymistą, [w:] Howard E., Miasta-ogrody jutra, przeł. M. Trykozko, Warszawa, s. 7–24.

Łoza Stanisław. 1954. Architekci i budowniczowie w Polsce, Warszawa.

Malczewska-Pawelec Dorota. 2017. Idea uzdrowiska wśród sosen. Żarki hrabiostwa Raczyńskich, [w:] Wybrane elementy historii uzdrowisk polskich i niemieckich do 1945 r., red. B. Płonka-Syroka, A. Syroka, Wrocław, s. 209–230.

Miasta-Ogrody. 1912. Miasta-Ogrody, „Architekt”, R. XIII, z. 8, s. 82–83.

Michałowska Krystyna. 2002. Początki Podkowy, [w:] Wspomnienia Podkowian, Podkowa Leśna, s. 19–23.

Pustuła Zbigniew. 1972. Lilpop Stanisław (1817–1866), https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/stanislaw-lilpop (dostęp 04.05.2020).

Regulski Janusz. 1980. Blaski i cienie długiego życia, Warszawa.

Roszkowski Wojciech. 1986. Raczyński Karol Roger (1878–1946), [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XXIX/4, z. 123, s. 644.

Rozporządzenie. 1926. Rozporządzenie Ministra Reform Rolnych z dnia 7 grudnia 1926 r. do ustawy o wykonaniu reformy rolnej, wydane w porozumieniu z Ministrami: Rolnictwa i Dóbr Państwowych, Skarbu oraz Sprawiedliwości, „Dziennik Ustaw”, 1927, nr 8, poz. 66.

Rozporządzenie. 1927. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 5 stycznia 1927 r. o ustaleniu na rok 1927 wykazu imiennego nieruchomości ziemskich, podlegających wykupowi przymusowemu, „Dziennik Ustaw”, z 9 stycznia, poz. 13.

Różański Stanisław. 1934. Nowe osiedla w Polsce, „Dom Osiedle Mieszkanie”, R. VI, nr 7/8, s. 2–5.

Smolarkiewicz Władysław. 1938. Parafia św. Mikołaja B-pa i Kościół p.w. Św. Ap. Piotra i Pawła w Przybynowie (k/Żarek). Diecezji Częstochowskiej, Częstochowa.

Sokołowska-Moskwiak Joanna. 2011. „Idea miasta-ogrodu” na przykładach osiedli miast górnośląskich, Gliwice.

Toeplitz Teodor. 1929. Przygotowanie terenów pod kolonizację podmiejską, „Osiedle Mieszkanie Dom”, nr 1, s. 12–14.

Ustawa. 1925. Ustawa z dnia 28 grudnia 1925 r. o wykonaniu reformy rolnej, „Dziennik Ustaw”, 1926, nr 1, poz. 1.

Wróblewski Bogdan. 1995. Podkowa Leśna. Miasto-ogród do 1939 roku, Podkowa Leśna.

OAPL [Obywatelskie Archiwum Podkowy Leśnej], ZATPMOPL [Zespół Archiwum działalności Towarzystwa Przyjaciół Miasta-Ogrodu Podkowa Leśna], sygn. 13, http://mbc.cyfrowemazowsze.pl/dlibra/docmetadata?id=67121&from=publication (dostęp 04.05.2020).

http://www.inmemoriam.architektsarp.pl/pokaz/waclaw_krzyzanowski,15184 (dostęp 04.05.2020).

http://www.inmemoriam.architektsarp.pl/pokaz/wojciech_onitzch,4976 (dostęp 04.05.2020).

Opublikowane
2020-12-14
Jak cytować
Malczewska-Pawelec, D. (2020). Realizacje idei „miasta-ogrodu” w międzywojennej Polsce na przykładzie Podkowy Leśnej oraz Kolonii Letniej Żarki. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 68(4), 581-604. https://doi.org/10.23858/KHKM68.2020.4.007
Dział
Studia i materiały