Realizacje idei „miasta-ogrodu” w międzywojennej Polsce na przykładzie Podkowy Leśnej oraz Kolonii Letniej Żarki

Dorota Malczewska-Pawelec

doi:10.23858/KHKM68.2020.4.007

Opublikowane: 2020-12-14

Tom 68 Nr 4 (2020)

Realizacje idei „miasta-ogrodu” w międzywojennej Polsce na przykładzie Podkowy Leśnej oraz Kolonii Letniej Żarki

Dorota Malczewska-Pawelec

Kwartalnik Historii Kultury Materialnej

Dział: Studia i materiały

https://doi.org/10.23858/KHKM68.2020.4.007

Abstrakt

W artykule przedstawiono dwie międzywojenne parcelacje realizowane w oparciu o koncepcję „miasta-ogrodu”, w wyniku których powstały podwarszawska Podkowa Leśna oraz położona w ówczesnym województwie kieleckim, Kolonia Letnia Żarki. W części wprowadzającej przybliżono ideę Ebenezera Howarda, która stała się ważnym punktem odniesienia dla omówienia tych realizacji. Przedmiotem analizy były następujące kwestie: okoliczności towarzyszące powstawaniu miejscowości, rozwiązania formalno – prawno – organizacyjne przyjęte w fazie realizacji projektów, planowany kształt przestrzenny osad, tempo sprzedaży działek i zasiedlania miejscowości, stopień infrastrukturalnego zaawansowania do wybuchu drugiej wojny światowej, oraz skala ujawnionej aktywności ich mieszkańców. W zakończeniu wskazano podobieństwa i różnice rozpatrywanych realizacji „miast-ogrodów”, a także sformułowano ogólniejsze wnioski odnośnie do możliwości, szans i wyzwań wdrażania takich projektów w międzywojennej Polsce. Podkreślono, iż zdecydowana większość z nich, z powodu niesprzyjających uwarunkowań ekonomicznych, nieodpowiedzialnego podejścia parcelujących, oraz spekulacji ziemią skazana była na niepowodzenie. Na tym tle pozytywnie wyróżniały się dwa analizowane przedsięwzięcia. Podkowa Leśna zawdzięczała utrzymanie swojego charakteru głównie dzięki inwestycjom poczynionym w pierwszych latach (realizowanym przez spółkę „Miasto-Ogród”), zaś Kolonia dzięki stałemu zaangażowaniu i inicjatywie Karola Raczyńskiego, właściciela parcelowanego majątku. W każdym z „miast-ogrodów” doszło do ukonstytuowania się stowarzyszenia mieszkańców, które przejawiały troskę o dalszy, zgodny z planistyczną wizją, rozwój swoich miejscowości.

Słowa kluczowe:

miasto-ogród, Ebenezer Howard, parcelacja, II Rzeczpospolita, Karol Raczyński, Żarki, Podkowa Leśna

Pobierz pliki

pdf

Zasady cytowania

Malczewska-Pawelec, D. (2020). Realizacje idei „miasta-ogrodu” w międzywojennej Polsce na przykładzie Podkowy Leśnej oraz Kolonii Letniej Żarki. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 68(4), 581–604. https://doi.org/10.23858/KHKM68.2020.4.007

Cited by / Share

Licencja

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.

Bibliografia

AP Częstochowa [Archiwum Państwowe w Częstochowie], AGŻ [Akta gminy Żarki, 125], sygn. 248.
Google Scholar

ASRM [Archiwum Sądu Rejonowego w Myszkowie], KW [księga wieczysta] Żarki 32.
Google Scholar

AP Katowice [Archiwum Państwowe w Katowicach], SPZ [Starostwo Powiatowe w Zawierciu], sygn. 1196.
Google Scholar

AP Kielce [Archiwum Państwowe w Kielcach], OUZ [Okręgowy Urząd Ziemski], sygn. 4317, 2286.
Google Scholar

AP Kielce [Archiwum Państwowe w Kielcach], UW [Urząd Wojewódzki Kielecki I], OBiPP [Oddział Bezpieczeństwa i Porządku Publicznego — Referat Stowarzyszeń], sygn. 3777.
Google Scholar

Muzeum [Muzeum Regionalne im. Zygmunta Krasińskiego w Złotym Potoku], Kopiał [Kopiał Głównego Zarządu Dóbr w Złotym Potoku]. 1930–1933 [za lata 1930–1933]; 1933–1934 [za lata 1933–1934].
Google Scholar

Muzeum [Muzeum Regionalne im. Zygmunta Krasińskiego w Złotym Potoku], Księga Główna Rachunkowa [KGR]. 1932–1933 [za lata 1932–1933].
Google Scholar

Begg Paul. 2010. Kuba Rozpruwacz. Historia kompletna, Warszawa.
Google Scholar

Czyżewski Adam. 2001. Trzewia Lewiatana. Antropologiczna interpretacja utopii miasta-ogrodu, Kraków.
Google Scholar

Czyżewski Adam. 2009. Trzewia Lewiatana. Miasta-ogrody i narodziny przedmieścia kulturalnego, Kraków.
Google Scholar

Davies Norman. 2004. Europa. Rozprawa historyka z historią, Kraków.
Google Scholar

Grzeszczuk-Brendel Hanna. 2012. Miasto do mieszkania. Zagadnienia reformy mieszkaniowej na przełomie XIX i XX wieku i jej wprowadzanie w Poznaniu w pierwszej połowie XX wieku, Poznań.
Google Scholar

Leśniak-Rychlak Dorota. 2015. Nigdy nie należy być zbytnim optymistą, [w:] Howard E., Miasta-ogrody jutra, przeł. M. Trykozko, Warszawa, s. 7–24.
Google Scholar

Łoza Stanisław. 1954. Architekci i budowniczowie w Polsce, Warszawa.
Google Scholar

Malczewska-Pawelec Dorota. 2017. Idea uzdrowiska wśród sosen. Żarki hrabiostwa Raczyńskich, [w:] Wybrane elementy historii uzdrowisk polskich i niemieckich do 1945 r., red. B. Płonka-Syroka, A. Syroka, Wrocław, s. 209–230.
Google Scholar

Miasta-Ogrody. 1912. Miasta-Ogrody, „Architekt”, R. XIII, z. 8, s. 82–83.
Google Scholar

Michałowska Krystyna. 2002. Początki Podkowy, [w:] Wspomnienia Podkowian, Podkowa Leśna, s. 19–23.
Google Scholar

Pustuła Zbigniew. 1972. Lilpop Stanisław (1817–1866), https://www.ipsb.nina.gov.pl/a/biografia/stanislaw-lilpop (dostęp 04.05.2020).
Google Scholar

Regulski Janusz. 1980. Blaski i cienie długiego życia, Warszawa.
Google Scholar

Roszkowski Wojciech. 1986. Raczyński Karol Roger (1878–1946), [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XXIX/4, z. 123, s. 644.
Google Scholar

Rozporządzenie. 1926. Rozporządzenie Ministra Reform Rolnych z dnia 7 grudnia 1926 r. do ustawy o wykonaniu reformy rolnej, wydane w porozumieniu z Ministrami: Rolnictwa i Dóbr Państwowych, Skarbu oraz Sprawiedliwości, „Dziennik Ustaw”, 1927, nr 8, poz. 66.
Google Scholar

Rozporządzenie. 1927. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 5 stycznia 1927 r. o ustaleniu na rok 1927 wykazu imiennego nieruchomości ziemskich, podlegających wykupowi przymusowemu, „Dziennik Ustaw”, z 9 stycznia, poz. 13.
Google Scholar

Różański Stanisław. 1934. Nowe osiedla w Polsce, „Dom Osiedle Mieszkanie”, R. VI, nr 7/8, s. 2–5.
Google Scholar

Smolarkiewicz Władysław. 1938. Parafia św. Mikołaja B-pa i Kościół p.w. Św. Ap. Piotra i Pawła w Przybynowie (k/Żarek). Diecezji Częstochowskiej, Częstochowa.
Google Scholar

Sokołowska-Moskwiak Joanna. 2011. „Idea miasta-ogrodu” na przykładach osiedli miast górnośląskich, Gliwice.
Google Scholar

Toeplitz Teodor. 1929. Przygotowanie terenów pod kolonizację podmiejską, „Osiedle Mieszkanie Dom”, nr 1, s. 12–14.
Google Scholar

Ustawa. 1925. Ustawa z dnia 28 grudnia 1925 r. o wykonaniu reformy rolnej, „Dziennik Ustaw”, 1926, nr 1, poz. 1.
Google Scholar

Wróblewski Bogdan. 1995. Podkowa Leśna. Miasto-ogród do 1939 roku, Podkowa Leśna.
Google Scholar

OAPL [Obywatelskie Archiwum Podkowy Leśnej], ZATPMOPL [Zespół Archiwum działalności Towarzystwa Przyjaciół Miasta-Ogrodu Podkowa Leśna], sygn. 13, http://mbc.cyfrowemazowsze.pl/dlibra/docmetadata?id=67121&from=publication (dostęp 04.05.2020).
Google Scholar

http://www.inmemoriam.architektsarp.pl/pokaz/waclaw_krzyzanowski,15184 (dostęp 04.05.2020).
Google Scholar

http://www.inmemoriam.architektsarp.pl/pokaz/wojciech_onitzch,4976 (dostęp 04.05.2020).
Google Scholar