Zagadnienia identyfikacji osadnictwa budziarskiego w drugiej połowie XVIII i na początku XIX w. na przykładzie Puszczy Solskiej

Dominik Róg

doi:10.23858/KHKM69.2021.2.004

Published: 2021-10-20

Vol. 69 No. 2 (2021)

On identifying budziarze settlements from the second half of the 18th c. and early 19th c. in the Solska Forest

Dominik Róg

Kwartalnik Historii Kultury Materialnej

Section: Studies and Materials

https://doi.org/10.23858/KHKM69.2021.2.004

Abstract

On the basis of archival documents, including those from the Archives of the Zamoyski Estate in Zwierzyniec, the article sketches a range of issues related to budziarze settlements in the Solska Forest in the southern part of the region of Lublin. Budziarze (~hutters) lived in that area from the mid-18th c. to the first half of the 19th c. Originating from local peasantry, they dealt in forest trades such as wood-tar production, later turning also to farming small fields and pastures, breeding and bee-keeping. The article discusses the origin and development of these settlements and explores their location on the basis of written and cartographic sources, also pointing to methods of their identification, and finally presenting the results of contemporary field verification.

Keywords:

budziarze, Solska Forest, Zamoyski Family Estate, forests settlement

Download files

pdf (Język Polski)

Citation rules

Róg, D. (2021). On identifying budziarze settlements from the second half of the 18th c. and early 19th c. in the Solska Forest. Kwartalnik Historii Kultury Materialnej, 69(2), 193–218. https://doi.org/10.23858/KHKM69.2021.2.004

Cited by / Share

Licence

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.

References

AGAD [Archiwum Główne Akt Dawnych], AZ [Archiwum Zamojskich], sygn. 2491 (artykuł nieznanego autora do czasopisma „Izbis Polska”).
Google Scholar

AGAD [Archiwum Główne Akt Dawnych], KRSW [Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych], sygn. 7261, „Akta ogólne ryczące się rumowników po lasach mieszkających, 1819 r.”.
Google Scholar

APL [Archiwum Państwowe w Lublinie], AOZ [Archiwum Ordynacji Zamojskiej ze Zwierzyńca], sygn. 3536, „Różne korespondencje tyczące się lasów i łowiectwa, 1806”.
Google Scholar

APL [Archiwum Państwowe w Lublinie], AOZ [Archiwum Ordynacji Zamojskiej ze Zwierzyńca], sygn. 3516, „Raport czyli opisanie lasów w Dobrach Galicji Wschodniej IW Hrabi Ordynata, przy objezdzie w miesiącu sierpniu 1808 r.”.
Google Scholar

APL [Archiwum Państwowe w Lublinie], AOZ [Archiwum Ordynacji Zamojskiej ze Zwierzyńca], sygn. 1538, Rewizja Klucza Zwierzynieckiego, lata 1702–1793”.
Google Scholar

APL [Archiwum Państwowe w Lublinie], AOZ [Archiwum Ordynacji Zamojskiej ze Zwierzyńca], sygn. 343, 344, 347, 349, 352, 668, 2564, „Inwentarze Majdanu Księżpolskiego z lat 1752, 1754, 1773, 1789, 1791, 1797, 1805”.
Google Scholar

APL [Archiwum Państwowe w Lublinie], AOZ [Archiwum Ordynacji Zamojskiej ze Zwierzyńca], sygn. 1377, 1380, 1383, 1389, 1391–1392, 1395–1396, „Rewizje Majdanu Księżpolskiego z lat 1757, 1760, 1763, 1769, 1775, 1777, 1781, 1786”.
Google Scholar

APL [Archiwum Państwowe w Lublinie], AOZ [Archiwum Ordynacji Zamojskiej ze Zwierzyńca], sygn. 1124, „Graniczne opisanie wsi Majdanu Księżpolskiego do Państwa Ordynacji Zamojskiej Dóbr Jaśnie Wielmożnego Andrzej Hrabiego Zamoyskiego należącej w Cyrkule Zamoyskim będącej dnia roku 1788”.
Google Scholar

APL [Archiwum Państwowe w Lublinie], AOZ [Archiwum Ordynacji Zamojskiej ze Zwierzyńca], sygn. 1711, „Opisanie Budziarzów i Leśnych w Kluczu Tarnogrodzkim będących tudzież i Sprzężaj tychże…”.
Google Scholar

APL [Archiwum Państwowe w Lublinie], AOZ [Archiwum Ordynacji Zamojskiej ze Zwierzyńca], sygn. 2643, Inwentarz budziarzy w różnych osiadłych miejscach”.
Google Scholar

APL [Archiwum Państwowe w Lublinie], AOZ [Archiwum Ordynacji Zamojskiej ze Zwierzyńca], sygn. 1717, „Księga sprawiedliwości klucza tarnogrodzkiego z lat 1768–1772”.
Google Scholar

APL [Archiwum Państwowe w Lublinie], AOZ [Archiwum Ordynacji Zamojskiej ze Zwierzyńca], sygn. 1687, Papiery ekonomiczne z 1784 r.”.
Google Scholar

APL [Archiwum Państwowe w Lublinie], AOZ [Archiwum Ordynacji Zamojskiej ze Zwierzyńca], sygn. 2571, "Inwentarz powinności budziarskich do folwarku Momoty odbywanych”.
Google Scholar

APL [Archiwum Państwowe w Lublinie], AOZ [Archiwum Ordynacji Zamojskiej ze Zwierzyńca], sygn. 1676, „Księga suplik i rezolucji 1770–1774”.
Google Scholar

APL [Archiwum Państwowe w Lublinie], AOZ [Archiwum Ordynacji Zamojskiej ze Zwierzyńca], sygn. 1718, „Księga sprawiedliwości klucza tarnogrodzkiego z 1785 r.”.
Google Scholar

APL [Archiwum Państwowe w Lublinie], AOZ [Archiwum Ordynacji Zamojskiej ze Zwierzyńca], sygn. 3690, „Konsygnacja miast, wsiów i osad budziarzy oraz liczba gospodarzy w dobrach zachodniej Galicji”.
Google Scholar

APL [Archiwum Państwowe w Lublinie], AOZ [Archiwum Ordynacji Zamojskiej ze Zwierzyńca], sygn. 1719, „Księga sprawiedliwości klucza szczebrzeskiego z 1768 r.”.
Google Scholar

APL [Archiwum Państwowe w Lublinie], AOZ [Archiwum Ordynacji Zamojskiej ze Zwierzyńca], sygn. 3687, „Tabelle Rapporta, Konsygnacje różne od roku 1803 do 1809”.
Google Scholar

APL [Archiwum Państwowe w Lublinie], AOZ [Archiwum Ordynacji Zamojskiej ze Zwierzyńca], sygn. 1732, „Wiadomości rewirów lasowych w udziałach I-m i III-cim dóbr Ordynacji jako też leśniczych i leśnych dozorujących tychże”.
Google Scholar

APL [Archiwum Państwowe w Lublinie], AOZ [Archiwum Ordynacji Zamojskiej ze Zwierzyńca], sygn. 3699, „Wykaz dymów, ludności, zaprzężaju, wysiewów i zbioru siana w roku 1814, powiat tarnogrodzki, gmina Księżpol”.
Google Scholar

APL [Archiwum Państwowe w Lublinie], AOZ [Archiwum Ordynacji Zamojskiej ze Zwierzyńca], IMK OZ [Inwentarz Materiałów Kartograficznych Archiwum Ordynacji Zamojskiej], sygn. 1149, „Atlas lasów Ordynacji Zamojskiej”, 1:14 400, 1:28 800, (Mappe Deren Herrschaftlich Ordinatischen Tarnogroder Waldungen [Mapa Ujazdów Tarnogrodzkich w Ordynacji Zamojskiej]; [Mapa lasów tereszpolskich], 1787); „Tłumaczenie Mappów do ujazdów Tarnogrodzkich należących tak Lasów jako różnych Zarośli Stawów i niedostępnych parowów przez geometrów wymierzonych z wyrażeniem uroczysk dla wiadomości spisane”.
Google Scholar

APP pw. MM [Archiwum Parafialne Parafii p.w. św. Marii Magdaleny], KUM [Księga urodzeń i małżeństw] t. III: (1722–1744), t. IV: (1746– 1761), KS [Księga ślubów z lat 1761–1777].
Google Scholar

APZ [Archiwum Państwowe w Zamościu], AHOZ [Akta hipoteczne Ordynacji Zamojskiej i dóbr wydzielonych z Ordynacji], spis zdawczo-odbiorczy z 1992 r., poz. 1. „Plan zbiorowy dóbr Ordynacji Zamojskiej położonej w guberni lubelskiej powiatach zamojskim, biłgorajskim, janowskim, tomaszowskim, w części krasnystawskiej i hrubieszowskim, z pomiarów dopełnionych od roku 1875 do 1906 przez geometrów Ł. Doranta, K. Skórzewskiego, K. Pożerskiego”, 1:40 000, 1906, http://zamosc.ap.gov.pl/index.php/2-uncategorised/57-mapa-ordynacji-zamojskiej (dostęp 13.10.2020).
Google Scholar

BN [Biblioteka Narodowa w Warszawie], BOZ [Biblioteka Ordynacji Zamojskiej], rps 1815, „Opisanie statystyczno-historyczne dóbr Ordynacji Zamojskiej przez Mikołaja Stworzyńskiego archiwistę 1834 r.”.
Google Scholar

Ajewski Konrad. 2010. Stanisława Kostki Zamoyskiego życie i działalność 1775–1856, Warszawa.
Google Scholar

Babik Zbigniew. 2019. Tzw. Akcja UN-owska (1954?–1970?) — projekt, przebieg, efekty, próba oceny, Onomastica”, t. 63, s. 291–313.
Google Scholar

Bender Ryszard. 1995. Reforma czynszowa w Ordynacji Zamoyskiej 1833–1864, Dzieje Lubelszczyzny, t. 8, Lublin.
Google Scholar

Bukowski Waldemar, Dybaś Bogusław, Noga Zdzisław. 2016. Galicja na józefińskiej mapie topograficznej 1779–1783, t. 6, Część A i B.
Google Scholar

Buraczyński Jan. 2008. Roztocze — Dzieje Osadnictwa, Lublin.
Google Scholar

Chlebowski Bronisław. 1919. Zamość, Ordynacja Zamoyskich i powiat zamojski, Książnica Zamojska, t. 5, Zamość.
Google Scholar

Encyklopedia. 1981. Encyklopedia Historii Gospodarczej Polski do 1945 r., [t.]: O–Ż, red. M. Kamler, Warszawa.
Google Scholar

Faluszczak Franciszek P. 2019. Podstawy geografii i kartografii historycznej, Rzeszów.
Google Scholar

Heymanowski Kazimierz. 1969. Budnicy i „holendrzy” w dziejach gospodarstwa leśnego na Mazowszu, „Sylwan”, t. 113, nr 5, s. 21–40.
Google Scholar

Janeczek Andrzej, Dybaś Bogusław. 2015. Mapa józefińska Galicji (1779–1783). Wstęp edytorski, [w:] Galicja na józefińskiej mapie mapie topograficznej 1779–1783, t. 8, Warszawa, s. 31–51.
Google Scholar

Janeczek Andrzej. 2015. Galicja na józefińskiej mapie topograficznej 1779–1783, t. 8, cz. A i B, Warszawa.
Google Scholar

Jeż-Jarecki Władysław. 1963/1964. Drewno w kulturze mieszkańców dorzecza Tanwi, „Zeszyty Państwowego Muzeum Etnograficznego w Warszawie”, t. 4/5, s. 84–97.
Google Scholar

Karta. b.d. Topograficzna Karta Królestwa Polskiego, [ok. 1863], wyd. 4, http://bg.uwb.edu.pl/TKKP/ (dostęp 28.06.2021).
Google Scholar

Kozłowski Wiktor. 1846. Słownik leśny, bartny, bursztyniarski i orylski, z. 1–2, Warszawa.
Google Scholar

Kubrak Zbigniew. 1988. Smolarstwo w Puszczy Solskiej w okresie gospodarki folwarczno-pańszczyźnianej (XV–XIX w.), „Rocznik Przemyski”, t. 24, s. 181–194.
Google Scholar

Kubrak Zbigniew. 2006. Palenie popiołów i wyrob potażu w Puszczy Solskiej od połowy XVI do początku XIX w., „Res Historica”, t. 23, s. 35–47.
Google Scholar

Kubrak Zbigniew. 2010. Wpływ osadnictwa i przemysłu leśnego na proces wylesienia i przemiany drzewostanu w Puszczy Solskiej (XVI–XVIII w.), [w:] Wierny swemu dziedzictwu. Księga jubileuszowa dedykowana profesorowi Józefowi Półćwiartkowi, red. S. Nabywaniec i in., Rzeszów, s. 175–189.
Google Scholar

Kurowska Barbara. 2007. Biszcza i okolice w dziejach Zaborszczyzny, Biszcza.
Google Scholar

Leskiewiczowa Janina. 1953. Znaczenie inwentarzy dóbr ziemskich dla badań historii wsi w Polsce w XVIII w., „Kwartalnik Historyczny”, t. LX, nr 4, s. 363–377.
Google Scholar

Nazwy. 1967. Urzędowe nazwy miejscowości i obiektów fizjograficznych, nr 106: Powiat biłgorajski, województwo lubelskie [opracowanie Komisji Ustalania Nazw Miejscowości i Obiektów Fizjograficznych powielone przez Urząd Rady Ministrów do użytku służbowego], Warszawa.
Google Scholar

Niedźwiedź Józef. 2003. Leksykon historyczny miejscowości dawnego województwa zamojskiego, Zamość.
Google Scholar

Orłowski Ryszard. 1956. Z dziejów handlu spławnego w Ordynacji Zamojskiej w końcu XVIII w., „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska. Sectio F, Nauki Filozoficzne i Humanistyczne”, t. 11, s. 81–100.
Google Scholar

Orłowski Ryszard. 1983. Położenie i walka klasowa chłopów w Ordynacji Zamojskiej w II połowie XVIII w., Lublin.
Google Scholar

Pawłowska-Wielgus Anna. 1971. Inwentarz materiałów kartograficznych archiwum Ordynacji Zamojskiej ze Zwierzyńca 1786–1941, Warszawa.
Google Scholar

Potkański Karol. 2004. Pisma pośmiertne, red. J.M. Piskorski, Poznań.
Google Scholar

Półćwiartek Jerzy. 2010. Kolbuszowa i jej rozległa okolica leżąca w północnej części Puszczy Sandomierskiej — rozważanie wokół zasięgu puszczy, „Rocznik Kolbuszowski”, t. 10, s. 179–195.
Google Scholar

Rajca Czesław. 1972. Gospodarka leśna w Ordynacji Zamojskiej w pierwszej połowie XIX w. — uwagi o urządzeniu i organizacji, „Roczniki Humanistyczne”, t. 20, z. 2, s. 207–217.
Google Scholar

Relacje ustne ze zbiorów Dominika Roga: Klementyna Brodziak z Brodziaków, Justyna Róg z Brodziaków, Wiktoria Rymarz z Korczowa, Marianna Adamek z Korczowa.
Google Scholar

Słownik. 1989. Słownik Gwar Polskich, t. III, z. 1(7), red. J. Reichan, S. Urbańczyk, J. Karłowicz, Kraków.
Google Scholar

Tarnawski Aleksander. 1935. Działalność gospodarcza Jana Zamoyskiego, kanclerza i hetmana W. Kor., 1572–1605, Lwów.
Google Scholar

Dzieje Brodziaków i Edwardowa [b.d.]. „Dzieje Brodziaków i Edwardowa”, wystawa, oprac. D. Róg, J. Wolski, Stan zachowania i trwałość dawnych krajobrazów wiejskich na przykładzie obszarów wysiedlonych w Bieszczadach, poster, https://www.igipz.pan.pl/tl_files/igipz/ZGiK/osoby/wolski/niepublikowane/wolski_poster.pdf (dostęp 29.06.2021).
Google Scholar

https://mapy.geoportal.gov.pl/ (dostęp 25.05.2021).
Google Scholar