Prolegomena do studiów nad gramotami brzozowymi

Słowa kluczowe: Ruś, Nowogród Wielki, gramoty brzozowe, Kitāb al-Fihrist, Zapytania Kiryka, akt komunikacji, współpraca międzydyscyplinarna

Abstrakt

W artykule zasygnalizowane zostały podstawowe zagadnienia związane ze studiami nad gramotami brzozowymi. Szerzej przedstawiono problematykę dotyczącą korespondencji rytej w korze brzozy. Autor omawia wzmianki w Kitāb al-Fihrist i w tzw. Zapytaniach Kiryka. Podkreśla, że gramoty są zabytkami piśmiennictwa, ale też materiałem archeologicznym. Zwraca uwagę na złożony charakter procesów odczytania, analizy, interpretacji i tłumaczenia tekstów zapisanych na korze brzozy. Charakteryzuje gramoty jako produkt działalności człowieka, a wyryte na nich znaki jako informacje przekazywane w ramach aktów komunikacji. Porównuje znaczenie zapisów na gramotach i przekazów źródeł narracyjnych, zauważając, że wartość tych pierwszych trudno przecenić. Dostrzega w gramotach przykład materiału źródłowego mogącego być przedmiotem współpracy międzydyscyplinarnej.

Downloads

Download data is not yet available.

Bibliografia

Brzozowska Z . A . , PetrovI . N . 2019, Latopis nowogrodzki pierwszy starszej redakcji. Unikatowy zabytek piśmiennictwa staroruskiego i jego polski przekład, Series Ceranea, 5, Łódź.

Ânin V. L . 1998, Â poslal tebe berestu..., 3rd editon, Moskva.

Ânin V. L . 2003, Značenie otkrytiâ berestânyh gramot dlâ izučeniâ otečestvennoj istorii, [in:] Berestânye gramoty. 50 let otkrytiâ i izučeniâ. Materialy meždunarodnoj konferencii Velikij Novgorod, 24–27 sentâbrâ 2001 g., V.L. Ânin ed., Moskva, pp. 15–23.

Ânin V. L . [ 2006] 2007, «Sovest’, blagorodstvo i dostoinstvo otličali Lihačeva» (besedu vela E. Aleksandrovna), „Očen’UM”, 1, K 100-letiû so dnâ roždeniâ D.S. Lihačeva, pp. 30–35.

Ânin V. L . e d . 2003, Berestânye gramoty. 50 let otkrytiâ i izučeniâ. Materialy meždunarodnoj konferencii Velikij Novgorod, 24–27 sentâbrâ 2001 g., Moskva.

Ânin V. L . , Zaliznâk А . А . 2004, Novgorodskie berestânye gramoty № 776–915 (iz raskopok 1997–2000 gg.), [in:] Ânin V.L., Zaliznâk А.А., Gippius A.A., Novgorodskie gramoty na bereste (Iz raskopok 1997–2000 gg.), XI, Moskva, pp. 10–107.

Arcihovskij A . V. 1952, Raskopki 1952 goda v Novgorode, „Vestnik Akademii Nauk SSSR”, 22/12, pp. 45–57.

Arcihovskij A . V. 1953, Raskopki 1951 g. v Novgorode, „Sovetskaâ arheologiâ”, 18, pp. 342–371.

Arcihovskij A . V. , Ânin V. L . 1978, Novgorodskie gramoty na bereste (Iz raskopok 1962–1976 gg.), Moskva.

Bogdanov P. V. 2015, Pervaâ tverskaâ berestânaâ gramota. Ocenka datiruûŝih dannyh, Sum.: The Tver birchbark manuscripts № 1. Evaluation of data for dating, „Vestnik Tverskogo Gosudarstvennogo Universiteta”, Seriâ: Istoriâ, 4, pp. 4–21.

Bulanin D . 1997, Der literarische Status der Novgoroder Birkenrinden-Urkunden, „Zeitschrift für Slawistik”, 42/2, pp. 146–167.

Bulanin D. M . 2010, Tradicii i novacii v interpretacii russkoj pis’mennoj kul’tury pervyh vekov. Zametki k perevodu knigi S. Franklina «Pis’mennost’, obŝestvo i kul’tura v Drevnej Rusi (okolo 950–1300 gg.)», Sankt-Peterburg.

Burov V. A . 1979, Zametki o novgorodskih berestânyh gramotah, Sum.: Notes on Novgorod birch-bark charters, „Sovetskaâ arheologiâ”, 1, pp. 218–227.

Burov V. A . 1997, O stratigrafičeskoj datirovke novgorodskih berestânyh gramot Nerevskogo raskopa, [in:] Slavânskij srednevekovyj gorod, Trudy VI Meždunarodnogo Kongressa slavânskoj arheologii, 2, V.V. Sedov ed., Moskva, pp. 31–34.

Cetwiński M . 2017, Drogi i bezdroża dziejopisarstwa, Olsztyn.

Cronin M . 2016, Przekład w epoce cyfrowej, Kraków.

Čerepnin L . V. 1969, Novgorodskie berestânye gramoty kak istoričeskij istočnik, Moskva.

Dekker S . 2014, Communicative heterogeneity in Novgorod birchbark letters. A case study into the use of imperative subjects, [in:] Dutch Contributions to the Fifteenth International Congress of Slavists, Minsk, August 20–27, 2013, Linguistics, E. Fortuin, P. Houtzagers, J. Kalsbeek, P. Dekker eds., Studies in Slavic and General Linguistics, 40, Amsterdam–New York, pp. 1–23.

Dekker P. 2018, Old Russian birchbark letters. A pragmatic approach, Studies in Slavic and General Linguistics, 42, E. Fortuin, P. Houtzagers, J. Kalsbeek eds., Leiden–Boston.

Dubrovin G . E . , Malygin P. D. , Sarafanova N . A . 2002, Arheologičeskie issledovaniâ v Toržke, „Arheologičeskie otkrytiâ 2001 goda”, pp. 144–145.

Dzendzelûk L . S . , L’oda L . M . 2009, Rozkrittâ berestânih suvoïv Х ì ХІІ stolìt’, znajdenih na L’vìvŝinì, Sum.: Birch-bark scrolls X and XII centuries, founded in Lviv, „Vìsnik Institutu arheologìï L’vìvs’kogo unìversitetu”, 4, pp. 46–53.

Esipova V. A . , Kuklina T. È . 2014, «Zaimočnaâ» kollekciâ. Rukopisi XX vv. na bereste, Tomsk.

Faradževa N . N . 2018, Novgorodskie berestânye gramoty kak istočnik dlâ izučeniâ srednevekovogo domostroitel’stva, [in:] «Neskončaemoe leto». Sbornik statej v čest’ Eleny Aleksandrovny Rybinoj, V.K. Singh ed., Moskva–Velikij Novgorod, pp. 232–237.

Franklin S . 2010, Pis’mennost’, obŝestvo i kul’tura v Drevnej Rusi: (okolo 950–1300 gg.), Sankt-Peterburg.

Gippius A . A . 2004, K pragmatike i kommunikativnoj organizacii berestânyh gramot, [in:] Ânin V.L., Zaliznâk A.A., Gippius A.A., Novgorodskie gramoty na bereste (Iz raskopok 1997–2000 gg.), XI, Moskva, pp. 183–232.

Gippius A . A . 2009, Nablûdeniâ nad ètiketnymi formulami berestânyh pisem, [in:] Stereotipy v âzyke, kommunikacii i kul’ture. Sbornik statej, L.L. Fedorova ed., Moskva, pp. 279–300.

Gippius A . A . 2015, Eŝë raz o novgorodskoj berestânoj gramote № 724, „Slověne”, 1, pp. 111–127.

Gippius A . A . 2017, Berestânaâ gramota № 1072 i denežno-vesovye sistemy srednevekogo Novgoroda, [in:] Rossijskij rubl’. 700 let istorii. Materialy Meždunarodnoj naučnoj konferencii, Velikij Novgorod, 25–27 aprelâ 2016 g., P.G. Gajdukov ed., Velikij Novgorod, pp. 25–36.

Gippius A . A . 2019, Berestânye gramoty iz raskopok 2018 g. v Velikom Novgorode i Staroj Russe, „Voprosy âzykoznaniâ”, 4, pp. 47–71.

Gippius A . A . , Zaliznâk A . A . 2018, Berestânye gramoty iz raskopok 2017 g. v Velikom Novgorode i Staroj Russe, „Voprosy âzykoznaniâ”, 4, pp. 7–24.

Gippius A . A . , Zaliznâk A . A . , Koval’ V. Û. 2011, Berestânaâ gramota iz raskopok v Moskovskom Kremle, [in:] Moskovskij Kreml’ XV stoletiâ, 1: Drevnie svâtyni i istoričeskie pamâtniki, S.A. Belâev, I.A. Vorotnikova eds., Moskva, pp. 452–455.

Horošev A . S . 1976, K 25-letiû otkrytiâ berestânyh gramot, „Vestnik Moskovskogo Universiteta”. Seriâ IX: Istoriâ, 31/4, pp. 93–96.

Horoškevič A . L . 2003, Otkrytie novgorodskih berestânyh gramot v istoriografičeskom kontekste načala 50-h godov XX v., [in:] Berestânye gramoty. 50 let otkrytiâ i izučeniâ. Materialy meždunarodnoj konferencii Velikij Novgorod, 24–27 sentâbrâ 2001 g., V.L. Ânin ed., Moskva, pp. 24–38.

Kalinina T. M. [2017–2018] 2019, «Fihrist» Ibn an-Nadima (Х v.) o pis’me i pis’mennosti nekotoryh vostočno- i zapadnoevropejskih narodov, Sum.: Ibn al-Nadim’s Fihrist (the 10th century) in writing and script of some peoples of eastern and western Europe, [in:] Drevnejšie gosudarstva Vostočnoj Evropy. Rannie formy i funkcii pis’ma, T.V. Gimon ed., Moskva, pp. 383–405.

Kir’ânov A . V. 1954, Obrabotka berestânyh gramot (Opyt raboty polevoj laboratorii Novgorodskoj arheologičeskoj ékspedicii), „Kratkie soobŝeniâ o dokladah i polevyh issledovaniâh Instituta istorii material’noj kul’tury AN SSSR”, 53, pp. 127–130.

Kislov M . N . 1954, Sposob prorisovki berestânyh gramot i derevânnyh reznyh veŝej, „Kratkie soobŝeniâ o dokladah i polevyh issledovaniâh Instituta istorii material’noj kul’tury AN SSSR”, 53, pp. 131–133.

Kolčin B .A. , Ânin V. L . 1982, Arheologii Novgoroda 50 let, [in:] Novgorodskij sbornik. 50 let raskopok Novgoroda, B.A. Kolčin, V.L. Ânin eds., Moskva, pp. 3–137.

Kollinger K . 2019, (rec.) M. Cetwiński, Drogi i bezdroża dziejopisarstwa, Studio AB, Olsztyn 2017, ss. 456, [in:] „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki”, 64/1, pp. 167–171.

Labunec N . V. , Šmitt O. V. F. 2016, Novgorodskie berestânye gramoty v lingvodidaktičeskoj problematike russkogo âzyka kak inostrannogo, Sum.: Novgorod birchbark documents in linguodidactic issues of teaching Russian as a foreign language, „Vestnik Tûmenskogo gosudarstvennogo universiteta”. Gumanitarnye issledovaniâ. Humanitates, 2/4, pp. 35–44.

Liestøl A . 1964, Runer frå Bryggen, „Viking. Tidsskrift for norrøn arkeologi”, 27, pp. 5–52.

Lihačëv D. S . 1954, (rec.) A. V. Arcihovskij i M. N. Tihomirov. Novgorodskie gramoty na bereste (iz raskopok 1951 g.). Izdatel’stvo Akademii Nauk SSSR, M., 1953, str. 68, [in:] „Sovetskaâ arheologiâ”, 19, pp. 318–327.

Lihačëv D. S . 1966, Novaâ nauka – berestologiâ, „Novyj mir”, 42/2, pp. 271–274.

Majewski M . 2019, Jak przekłady zmieniają Biblię. O przekładach i przekładaniu Pisma Świętego raz jeszcze, 2nd edition, Kraków, https://www.academia.edu/5331176/Jak_przekłady_zmieniają_Biblię._O_tłumaczeniu_Pisma_Świętego_raz_jeszcze (accessed: 23.12.2019).

Malov N . M . , Pilipenko P. A . , Sergeeva O. V. 2013, Pogrebenie zolotoordynskogo pisca s berestânoj knižečkoj okolo sel Podgornoe – Ternovka, [in:] Arheologiâ Vostočno-Evropejskoj stepi. Mežvuzovskij sbornik naučnyh trudov, 10: Materialy IV Nižnevolžskoj meždunarodnoj arheologičeskoj konferencii (18–21 oktâbrâ 2013 goda), V.A. Lopatin ed., Saratov, pp. 382–396.

Malygin P. D. 2011, Berestânye gramoty drevnego Toržka (iz raskopok 1985 i 1999–2001 gg.), P.G. Gajdukov ed., Trudy Novotoržskoj Arheologičeskoj Èkspedicii, I, Tver’.

Malyšev A . B . 2015, K voprosu ob interpretacii zolotoordynskoj «poèmy» na bereste, najdennoj u sela Podgornoe, [in:] Arheologiâ Vostočno-Evropejskoj stepi. Mežvuzovskij sbornik naučnyh trudov, 11, V.A. Lopatin ed., Saratov, pp. 41–63.

Meŝerskij N . A . 1995, Novgorodskie gramoty na bereste kak pamâtniki drevnerusskogo literaturnogo âzyka, [in:] N.A. Meŝerskij, Izbrannye stat’i, Sankt-Peterburg, pp. 88–107.

Mil’kov V. V. , Simonov R . A . 2011, Kirik Novgorodec. Učenyj i myslitel’, Moskva.

Mitâgina V. A . e d . 2017, Homo loquens. Voprosy lingvistiki i translâtologii. Sbornik statej, 10, Volgograd.

Musin A . E . 2003, Social’nye aspekty istorii drevnerusskoj Cerkvi po dannym novgorodskih berestânyh gramot, [in:] Berestânye gramoty. 50 let otkrytiâ i izučeniâ. Materialy meždunarodnoj konferencii Velikij Novgorod, 24–27 sentâbrâ 2001 g., V.L. Ânin ed., Moskva, pp. 102–124.

Musin A . E . 2019, Golovažnâ i voz. K utočnieniû metrologii v srednevekovoj Vostočnoj Evrope, Sum.: Golovazhnya and voz. On the metrology of medieval eastern Europe, „Peterburgskij istoričeskij žurnal”, 3, pp. 58–70.

Noonan T. S . , Kovalev R . K . 1998, Čto govorât berestânye gramoty ob èkonomike Kievskoj Rusi, „Russian History”, 25/1–2, pp. 27–49.

Olejnikov O. M . 2016, Novyj tip pis’mennyh prinadležnostej iz Velikogo Novgoroda, Sum.: A new type of writing implements from Novgorod the Great, „Kratkie soobŝeniâ Instituta Arheologii”, 242, pp. 191–198.

Ovčinnikova B. B . 2000, Pisala – stilosy drevnego Novgoroda X–XV vv. Svod arheologičeskogo istočnika, [in:] Novgorodskaâ Rus’. Istoričeskoe prostranstvo i kul’turnoe nasledie. Sbornik naučnyh trudov, „Problemy istorii Rossii”, 3, pp. 45–105.

Parfenenkov V. O. 2012, Traktat XII veka «Voprošanie Kirika». Spiski, redakcii, istočniki, [in:] Kirik Novgorodec i drevnerusskaâ kul’tura, part 2, V.V. Mil’kov ed., Velikij Novgorod, pp. 223–272.

Pašuto V. T. 1971, Problemy istorii Drevnej Rusi, „Srednie veka”, 34, pp. 72–76.

Pereswetoff-Morath P. 2017, Finns det runor på näverremsan från Smolensk?, Sum.: Are there runes on the birch bark strip from Smolensk?, „Skandinavskaâ filologiâ”, 15/2, pp. 181–192.

Petrova M . I . 2020, Žabij Nos v novgorodskoj berestânoj gramote № 249, Sum.: Cape Zhabij Nos in Novgorod birchbark letter № 249, „Drevnââ Rus’. Voprosy medievistiki”, 1 (79), pp. 7–16.

Petruhin P. V. 2017, K pročteniû novgorodskoj berestânoj gramoty № 490, „Slavânovedenie”, 4, pp. 89–92.

Poppe A . 1954, Zabytki staroruskiej kultury piśmienniczej na korze brzozowej w Nowogrodzie Wielkim, „Kwartalnik Historyczny”, 61/2, pp. 365–374.

Poppè A . V. 2003, O bračnom kontrakte na Rusi (nа osnovanii gramoty na bereste № 9), [in:] Berestânye gramoty. 50 let otkrytiâ i izučeniâ. Materialy meždunarodnoj konferencii Velikij Novgorod, 24–27 sentâbrâ 2001 g., V.L. Ânin ed., Moskva, pp. 39–44.

Povetkin V. I . 1996, Opyt vosstanovleniâ novgorodskih berestânyh gramot, Sum.: Reconstruction of birch-bark documents from Novgorod, „Rossijskaâ arheologiâ”, 3, pp. 52–57.

Povetkin V. I . 2003, Vosstanovlenie drevnih tekstov. Ot berestânyh gramot k voskovoj Novgorodskoj Psaltyri, [in:] Na perekrëstkah èpoh i tradicij. Sbornik naučnyh trudov, „Problemy istorii Rossii”, 5, pp. 87–95.

Rybina E . A . 1994, Cery iz raskopok v Novgorode, [in:] Novgorod i Novgorodskaâ zemlâ. Istoriâ i arheologiâ, 8, V.L. Ânin ed., Novgorod, pp. 129–133.

Rybina E . A . 2018, Berestânaâ gramota № 206 mal’čika Onfima. Istoriâ interpretacii, Sum.: Interpreting the birch bark manuscript no. 205 written by the Novgorod boy Onfim, „Sibirskie istoričeskie issledovaniâ”, 4, pp. 130–145.

Rybina E . A . 2019, Ob identifikacii nekotoryh personažej berestânyh gramot №№ 1076 i 1079, Sum.: Identification of some characters of birch bark writings no. 1076 and 1079, „Čelovečeskij kapital”, 2 (122), pp. 30–34.

Schaeken J . 2010, Don’t shoot the messenger. A pragmaphilological approach to birchbark letter no. 497 from Novgorod, „Russian Linguistics”, 35/1, pp. 1–11.

Schaeken J . 2014, Don’t shoot the messenger: part two. Pragmaphilological notes on birchbark letters nos. 497 and 771 from Novgorod and no. 2 from Zvenyhorod, [in:] Dutch Contributions to the Fifteenth International Congress of Slavists, Minsk, August 20–27, 2013, Linguistics, E. Fortuin, P. Houtzagers, J. Kalsbeek, S. Dekker eds., Studies in Slavic and General Linguistics, 40, Amsterdam–New York, pp. 155–166.

Schaeken J . 2018, Voices on Birchbark. Everyday Communication in Medieval Russia, Leiden–Boston.

Shaken J . , Fortejn È . , Dekker P. 2014, Èpistolârnyj dejksis v novgorodskih berestânyh gramotah, „Voprosy âzykoznaniâ”, 1, pp. 21–38.

Sičinava D. V. 2017, Pismo k čërtu. Odin maloizvestnyj primer drevnerusskogo plûskvamperfekta, Sum.: The letter to the devil. A little-known instance of the Old Russian pluperfect, „Russkij âzyk v naučnom osveŝenii”, 2 (34), pp. 219–228.

Simonov R . A . 2015, Izučenie tvorčestva Kirika Novgorodca za rubežom, Sum.: The study of creativity Kirik the Novgorodian abroad, „Matematika v vysšem obrazovanii”, 13, pp. 125–142.

Słupecki L . P. 2013, Runic inscriptions from Bergen and birch bark inscriptions from Novgorod. Comparing two ways of writing the vernacular, „Studia Historyczne”, 56/2, pp. 379–385.

Stamenova A . , Danilevskij I . 2018, Narisoval na bereste i podpisal v ugolke…, Sum.: Painted on the birch bark and signed in the corner, „Kazus. Individual’noe i unikal’noe v istorii” 13, pp. 247–256, 346.

Šelepova L . I . 2010, Istoričeskaâ rusistika. Antropologičeskij aspekt, „Sibirskij istoričeskij žurnal”, 3, pp. 114–121.

Štern D . 2016, Pragmafilologiâ, berestânye gramoty i eŝe odno tolkovanie gramoty NGB 19, „Russica romana”, 23, pp. 41–58.

Temušev P. N . 2017, Funkcionirovanie nalogovo-danničeskoj sistemy domongolskoj Rusi po dannym berestânyh gramot, „Drevnââ Rus’. Voprosy medievistiki”, 2 (68), pp. 5–17.

Tihomirov M . N . 1953, Gramoty i nadpisi, [in:] Arcihovskij A.A., Tihomirov M.N., Novgorodskie gramoty na bereste (iz raskopok 1951 g.), Moskva, pp. 12–51.

Zajcev I . V. , Morozov D. A . 2007, Neizvestnyj i bolee rannij variant drevnerusskoj dokirilličeskoj nadpisi Ibn an-Nadima, „Drevnââ Rus’. Voprosy medievistiki”, 2 (28), pp. 112–115.

Zaliznâk A . A . 1998a, Posleslovie lingvista, [in:] Ânin V.L., Â poslal tebe berestu..., 3rd edition, Moskva, pp. 425–449.

Zaliznâk A . A . 1998b, Problemy izučeniâ berestânyh gramot, [in:] Slavânskoe âzykoznanie. XII Meždunarodnyj s”ezd slavistov. Doklady rossijskoj delegacii, O.N. Trubačev ed., Moskva, pp. 248–266.

Zaliznâk A . A . 2000a, Paleografiâ berestânyh gramot i ih vnestratigrafičeskoe datirovanie, [in:] Ânin V.L., Zaliznâk A.A., Novgorodskie gramoty na bereste (iz raskopok 1990– 1996 gg.), 10, Moskva, pp. 133–429.

Zaliznâk A . A . 2000b, Popravki i zamečaniâ k čteniû ranee opublikovannyh berestânyh gramot, [in:] Ânin V.L., Zaliznâk A.A., Novgorodskie gramoty na bereste (iz raskopok 1990–1996 gg.), 10, Moskva, pp. 82–122.

Zaliznâk A . A . 2004, Drevnenovgorodskij dialekt, 2nd edition, Moskva.

Zaliznâk A . A . 2006, Berestânye gramoty – bescennyj istočnik svedenij о Drevnej Rusi i ee âzyke, [in:] Lekcii laureatov Demidovskoj premii (1993–2004), Èkaterinburg, pp. 214–237.

Žolobov O . F. 2018, Slovo-pritča o premudrosti v spiskah XII–XVI vv., [in:] Naučnoe nasledie V. A. Bogorodickogo i sovremennyj vektor issledovanij Kazanskoj lingvističeskoj školy. Trudy i materialy meždunarodnoj konferencii (Kazanskij federal’nyj universitet, 14–17 oktâbrâ 2018 goda, 1, K.R. Galiullin, E.A. Gorobec, È.A. Islamova eds., Kazan’, pp. 85–90.

Žukovskaâ L . P. 1959, Novgorodskie berestânye gramoty, Moskva.

Žukovskaâ L . P. 1963, Razvitie slavâno-russkoj paleografii (v dorevolûcionnoj Rossii i v SSSR), Moskva.

Opublikowane
2020-11-25
Jak cytować
Kollinger, K. (2020). Prolegomena do studiów nad gramotami brzozowymi. Archeologia Polski, 65, 189-214. https://doi.org/10.23858/APol65.2020.005
Dział
Studia